‘Ankara’ ve ‘Türkiye’nin Kalbi: Ankara’ Belgesel Film Örnekleri Bağlamında Özerklikten Tarafsızlığa TRT ve Sansür

Öz

TRT’nin kuruluş yıllarından itibaren siyaset ile zaruri veya gönüllü bir iç içelik yaşadığı fikrinden hareketle hazırlanan bu çalışma 1969 ve 1977 yılında TRT ekranlarından yayınlanan Ankara konulu iki belgeselin TRT serüvenine ışık tutmaktadır. Ankara ve Türkiye’nin Kalbi: Ankara belgesel programları TRT özelinde siyaset-medya, siyaset-sansür ilişkisinin iki önemli örneğini oluşturmaktadır. 1933 yılında Cumhuriyetin onuncu yıl kutlamalarına özel olarak Rus yönetmen Sergey Yutkeviç tarafından çekilen Türkiye’nin Kalbi: Ankara belgesel filminin Sovyet görüntüleri barındırması ve bu filmin 1969 yılında ani bir kararla TRT’de gösterilmesi hem TRT sorunsalını hem de TRT’nin 1961 anayasası eşliğinde sağlanan özerkliğini yeniden gündeme taşımıştır. TRT’nin özerkliğinin kaldırıldığı tarafsız bir kamu tüzelkişiliği haline getirildiği 1971 Muhtırası sonrasında 1977 yılında yayınına karar verilen Ankara belgesel programı ise aynı kaderi yaşamıştır. Çalışma 1933 ve 1977 tarihli bu iki Ankara belgeseline TRT’nin yaklaşımı temelinde TRT’nin özerklik sorununu, siyasal karakterini, TRT Genel Müdürlerinin siyaset, ideoloji ve yayıncılık üçgeninde takındıkları tavırları ve tüm bu süreçlerin düşünce özgürlüğü, sansür, yasaklar evrenine etkisini göz önüne sermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• TRT
• Ankara
• belgesel
• siyaset
• sansür.

From Autonomy to Neutrality: TRT and Censorship Through the Examples of the Documentary Films ‘Ankara’ and ‘Türkiye’nin Kalbi: Ankara’

Abstract

This study, based on the idea that TRT has necessarily or voluntarily experienced an intertwinement with politics since its establishment, sheds light on the TRT journey of two Ankara-themed documentaries broadcast on TRT in 1969 and 1977. The documentary programs Ankara and Türkiye’nin Kalbi: Ankara constitute two important examples of the relationship between politics and media, as well as politics and censorship, specifically within TRT. The documentary film Türkiye’nin Kalbi: Ankara, shot by Russian director Sergei Yutkevich in 1933 for the tenth anniversary celebrations of the Republic, contains Soviet footage, and its sudden broadcast on TRT in 1969 brought both the TRT issue and the autonomy granted to TRT under the 1961 Constitution back into discussion. Similarly, the Ankara documentary program, which was decided to be broadcast in 1977 after the 1971 Memorandum—when TRT’s autonomy was abolished and it was turned into a neutral public legal entity—shared the same fate. This study aims to highlight TRT’s autonomy problem, its political character, the attitudes of TRT General Directors within the triangle of politics, ideology, and broadcasting, and the impact of all these processes on the universe of freedom of thought, censorship, and prohibitions, based on these two Ankara documentaries from 1933 and 1977.

Keywords

• TRT
• Ankara
• dokumentary
• politics
• censorship

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 30-10-0-0,146-43-20, 07.04.1934.
2. BCA 490.1.0.0.1221-56-2, 27.02.1936.
3. BCA, 490.1.0.0.383-1621-3, 06.03.1939
4. BCA, 30.15.1.2-343-90-12, 18.12.1975.
5. BCA, 30.18.1.2-332-33-2, 30.04.1975.
6. BCA, 30.18.1.2-332-33-3, 30.04.1975.
7. 1961 Anayasası, No: 334, 09.07.1961.
8. TBMM Zabıt Ceridesi, Birleşim: 38, Oturum: 1, 13 Ocak 1976,

9. Resmî Gazete, Sayı: 11596, 359 Sayılı Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu Kanunu, 02.01.1964.
10. Resmî Gazete, Sayı: 1568, 2 Ocak 1964 Tarih ve 11596 Sayılı Resmî Gazete 359 Sayılı Kanun 1568 Sayılı Kanun Değişikliği, 8 Mart 1972.
11. Ağaoğlu, Ahmet, Damla Damla Günler I. İstanbul: Alkım, 2004.
12. Aksoy, Muammer, Partizan Radyo ve DP. Ankara: Forum Yayınları, 1960.
13. Aksoy, Metin, Tek Başına Orkestra Mahmut Tali Öngören. Ankara: TİHV Yayınları, 2002.
14. Ataay, Faruk, 12 Mart’tan 12 Eylül’e Kriz Kıskacındaki Türk Siyaseti ve 1978-1979 CHP Hükümeti. Ankara: De-Ki, 2006.
15. Cem, İsmail, TRT’de 500 Gün Bir Dönem Türkiye’sinin Hikayesi. İstanbul:Cem Yayınevi, 1976.
16. Cankaya, Özden, TRT: Bir Kitle İletişim Kurumunun Tarihi 1927-2000.İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
17. Devran, Yusuf, Siyasal İktidar-TRT İlişkisinin Dünü. İstanbul: Başlık Yayın Grubu, 2011.
18. İçel, Kayıhan, Kitle Haberleşme Hukuku. İstanbul: Beta Basım, 2018.
19. Karadağ, N. Beyhan, Geçmişten Geleceğe Belgeler... Bilgiler..., 1968/2008. Ankara: TRT Arşiv Dairesi Başkanlığı.
20. Karataş, Şaban, TRT Kavgası. İstanbul: Emek Matbaacılık, 1978.
21. Kocabaşoğlu, Uygur, Şirket Telsizinden Devlet Radyosuna. Ankara: A.Ü.Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1980.
22. Öngören, Mahmut Tali, Sinema Diye Diye... Ankara: Kalem Yayınları, 1985.
23. Öztürk, Serdar, Erken Cumhuriyet Döneminde Sinema Seyir Siyaset. Ankara:Elips Kitap, 2005.
24. Özuyar, Ali, Gazinin Sineması. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2022.
25. Pearson, Roberta E., Critical Dictionary of Film and Television Theory, Florence. USA: Routledge, 2001.
26. Serim, Ömer, Türk Televizyon Tarihi 1952-2006. İstanbul: Epsilon Yayıncılık,2007.
27. Vandov, Dimitır, Atatürk Dönemi Türk-Sovyet İlişkileri. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2014.
28. Adadağ, Özgür, “Un film, Une Capitale Comme Vitrine de la République: Ankara, le Coeur de la Turquie.” İletişim 26, (Haziran/June/Juin 2017): 157-177. http://iletisimdergisi.gsu.edu.tr/tr/pub/issue/30011/324246
29. Akdağ, Menderes. “Türkiye’de koalisyonlar döneminin yeni medyası olarak TV rekabeti (1970-1980).” İnterdisipliner Bir Bakışla İletişim Üzerine İncelemeler. Editör Mustafa Aslan, 89-113. Konya: Literatürk Akademi, 2019. https://www.academia.edu/38690031/T%C3%BCrkiye_de_Koalisyonlar_D%C3%B6neminin_Yeni_Medyas%C4%B1_Olarak_TV_Rekabeti_1970_1980_Period_of_Coalitions_As_New_Media_in_Turkey_TV_Wars_1970_1980.
30. Alpbaz, Mustafa Mert, “Siyasi Kutuplaşma Ortamındaki TRT’nin Genel Müdürleri İsmail Cem ve Şaban Karataş’ın 1961 Anayasasına Bakışları.” Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 20, 1 (2024):155-174. https://dergipark.org.tr/tr/pub/esad/issue/85366/1445570.
31. Aziz, Aysel, “Prof. Dr. Muammer AKSOY ve Türkiye’deki Radyo- Televizyon Yayınları.” AÜSBFD XLVI, 1-2 (Ocak-Haziran 1991): 89-100. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbf/issue/3225/44893
32. Aziz, Aysel, “Yeni TRT Yasası”, AÜSBFD-(XVII) içinde, 101-134. Ankara:Sevinç Matbaası, 1973.
33. Gülizar, Jülide. “Türkiye Radyoları”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 10: 2737-2747. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
34. İçel, Kayıhan, “Türkiye’de Radyo-Televizyon Rejimi.” İÜHF Mecmuası 3/4, (1975): 121-144. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuhfm/issue/9105/113856.
35. İlaslan, Süleyman, “Özerklik Mücadeleleri Bağlamında Türkiye’de Televizyon Yayıncılığının ilk Dönemi 1968-197.” Atatürk İletişim Dergisi 7, (Temmuz 2014): 227-256. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniiletisim/issue/2766/372385
36. İzmir, Bahar, “Türk Siyasetinde Yeni Bir Propaganda Aracı: 1970’li Yıllarda Televizyonun Politizasyonu.” History Studies 15, 15 (2023): 217-235.https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3371563.
37. Kocabaşoğlu, Uygur. “Radyo”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi,10: 2732-2737. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
38. Lüleci, Yalçın, “Erken Cumhuriyet Döneminde Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği Arasındaki Sanatsal İlişkiler: “Ankara: Türkiye’nin Kalbi” Belgeseli Örneği.” İnsan&İnsan 2, (Güz 2014): 40-61. https://dergipark.org.tr/tr/pub/insanveinsan/issue/26608/27998.
39. Mutlu, Erol, “Televizyonla İletişimin Denetlenmesi”, AÜSBF Basın-Yayın Yüksek Okulu Yıllığı 1979-1980) içinde, 129-143. Ankara: 1981.
40. Öngören, Mahmut Tali. “Televizyon”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 10: 2748-2756. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
41. Devlet Radyosunun DP Organı Haline Getirilerek Tek Fert veya Zümre İdaresi Kurmak Gayesi ile Propaganda Yaptırılması Suçuna Ait Dava Tutanakları, Esas No: 1960/20, (Ankara: TBMM Yayınevi, 1960), https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/6f1b08a2-e84b-43ab-87b6-d3ec6a8de93d.
42. Ege, Mehmet, https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/mehmetege.html.
43. Erkman, Murat. “Bir Sovyet Belgeseli: “Türkiye’nin Kalbi Ankara”, ALTÜST, (28 Şubat 2019), https://www.altust.org/2019/02/bir-sovyet-belgeseliturkiyenin-kalbi-ankara/
44. Güven, Arif Sargın. “Ötekinin Gözüyle Ankara’yı Kurmak Sovyet Propaganda Filmlerinde Devrimci Bellek Kaybı ve Anımsama”, erişim 23 Şubat 2025, https://gasmekan.wordpress.com/2014/08/30/otekinin-gozuyleankarayi- kurmak-sovyet-propaganda-filmlerinde-devrimci-bellekkaybi-ve-animsama/
45. Özdemir, Önder. “Türkiye’nin Kalbi Ankara” İstanbul, 016, (23 Kasım 1923), https://www.istdergi.com/tarih-belge/turkiyenin-kalbi-ankara
46. Şenyücel, Münip, https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/munipsenyucel.html
47. Türkiye’nin Kalbi: Ankara, https://www.youtube.com/watch?v=orILl_UPNgE, Er. Tar. 22.02.2025.
48. Eren, Esra. “Kamu yayıncılığı ve bir kitle iletişim kurumu olarak Türkiye radyo televizyon kurumu (TRT).” Yüksek Lisans Tezi, Mimar SinanGüzel Sanatlar Üniversitesi, 2008.
49. Seraslan, Meral. “Türkiye’nin siyasal ortamında özerklik kavramı ve TRT kurumunun özerklik dönemi (1964-1972).” Doktora Tezi, MarmaraÜniversitesi, 1999.