The Scientific Journey of the Olive: Bornova Olive Research Institute and its Contribution to the National Economy (1937–1980)

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 51, 1195 - 1240, 30.12.2025

Nurullah Kırkpınar

https://doi.org/10.18244/cttad.1652957

Öz

Today, one of the first elements that comes to mind when the Anatolia geography is mentioned is olive cultivation. In the historical process, the olive and olive growing sector has been the actor linking the communities of the region from agriculture to industry on the one hand and from rural areas to urban centres on the other in the context of olive oil and soap production and consumption. It has
developed as a source of livelihood for the poor and profit for the entrepreneur. At this point, olive cultivation has been given great importance in Turkish agriculture since the first years of the Republic and various studies have been carried out for the establishment of new olive groves. In order to carry out scientific research in the field of olive cultivation, experts were invited from Italy and students were sent abroad during the Atatürk Period. New olive areas were established in settlements across the country and wild olives were grafted. In 1934, the number of olive trees in Türkiye increased from 26 million to 30 million in 1950 as a result of the work carried out by the Bornova Olive Institute. Between 1951 and 1960, the number of olive trees increased to 55 million. Thanks to the investments made during the planned development period, approximately 2 million olives were grafted and distributed to the public in 1964 and the total number of olive trees reached 74 million by 1969. Between 1970 and 1980, although Türkiye was characterised by a lack of investment, the number of olive trees reached 81 million. As a result of these and similar efforts, Türkiye has become an olive and olive oil exporting country since the 1950s.
This article examines the scientific journey of a product that has such an impact on geography and societies by focusing on olive cultivation, starting from the example of the first and only olive research institution in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

Horticulture , Olive Growing , Bornova Olive Research Institute , Turkish Economy.

Proje Numarası

Hayır

Zeytinin Bilimsel Yolculuğu: Bornova Zeytincilik Araştırma Enstitüsü ve Ülke Ekonomisine Katkıları (1937–1980)

Öz

Bugün, Anadolu coğrafyası denildiğinde ilk akla gelen unsurlardan biri zeytinciliktir. Zeytin ve zeytincilik sektörü, tarihsel süreç içerisinde bölge topluluklarını zeytinyağı ve sabun üretimi ile tüketimi bağlamında bir taraftan ziraattan sanayiye, diğer taraftan da kırsal alandan kentsel merkezlere bağlayan aktör olmuştur. Yoksulun geçim, girişimcinin ise kâr kaynağı olarak gelişim göstermiştir. Bu noktada Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren Türk tarımı içerisinde zeytinciliğe büyük bir önem verilmiş ve yeni zeytinliklerin kurulumuna yönelik çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Zeytincilik alanında bilimsel araştırmaların yürütülmesi amacıyla Atatürk Dönemi’nde İtalya’dan uzmanlar davet edilmiş ve yurtdışına öğrenciler gönderilmiştir. Ülke genelinde belirlenen yerleşim bölgelerinde yeni zeytin alanları oluşturulmuş ve yabani zeytinler aşılanmıştır. 1934 yılında Türkiye’de 26 milyon adet olan zeytin ağacı sayısı, Bornova Zeytincilik Enstitüsü’nün gerçekleştirdiği çalışmalar neticesinde 1950 yılında 30 milyona çıkmıştır. 1951–1960 yılları arasında zeytin ağacı sayısı 55 milyona yükselmiştir. Planlı kalkınma döneminde verilen yatırımlar sayesinde 1964 yılında yaklaşık 2 milyon zeytin aşılanarak halka dağıtılmış ve 1969 yılı itibarıyla zeytin ağaçlarının toplam sayısı 74 milyona ulaşmıştır. 1970–1980 yılları arasında Türkiye, yatırım eksikliği ile anılmasına rağmen zeytin ağaçlarının varlığı 81 milyona ulaşmıştır. Bu ve benzeri çabaların bir sonucu olarak, 1950’li yıllardan itibaren Türkiye zeytin ve zeytinyağı ihraç eden bir ülke konumuna gelmiştir.
Bu makale, zeytinciliği mercek altına alarak coğrafya ve toplumları bu denli etkileyen bir ürünün Türkiye’deki ilk ve tek zeytincilik araştırma kurumu örneğinden yola çıkılarak, Türkiye’deki bilimsel yolculuğunu ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bahçe Bitkileri , Zeytincilik , Bornova Zeytincilik Araştırma Enstitüsü , Türk Ekonomisi

Etik Beyan

Hayır

Destekleyen Kurum

Hayır

Proje Numarası

Hayır

Teşekkür

Hayır

Kaynakça

• T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Ankara.
• T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Türk Diplomatik Arşivi (TDA), Ankara.
• Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü (BİUM), Zeytincilik İstatistiği (1936-1942), (Ankara: Ankara Basım ve Ciltevi, 1943).
• Başvekâlet İstatistik Genel Müdürlüğü (BİGM), Zeytincilik İstatistiği (1936-1944), (Ankara: Recep Ulusoğlu Basımevi 1945).
• Başvekâlet İstatistik Genel Müdürlüğü (BİGM), Zeytincilik İstatistiği (1944-1949), (Ankara: Ankara Basım ve Ciltevi, 1950).
• Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü (BİUM), Maarif İstatistiği 1939-1940, (Ankara: Ulusal Matbaa, 1942).
• Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü (BİUM), Maarif İstatistikleri: Meslek, Teknik ve Yüksek Öğretim 1950-1951, (Ankara: Biricik Matbaası, 1952)
• Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü (BİUM), Maarif İstatistikleri: Meslek,Teknik ve Yüksek Öğretim 1951-1952, (Ankara: Akın Matbaacılık,1953).
• T.C. Ziraat Vekâleti, Zeytincilik, Ziraat, İstihsal ve İhracat Vaziyeti, (Ankara:Birinci Köy ve Ziraat Kalkınma Kongresi Yay., Seri: A, Takım: 27,1938).
• T.C. Ziraat Vekâleti, Zirai Bölgeler ve Bunlarda Yapılacak Teşkilat İçin Proje,Seri: A, Takım: 2, (Ankara: Birinci Köy ve Ziraat Kalkınma Kongresi,1938).
• Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Zabıt Ceridesi, Dönem: 5, Toplantı: 3,Cilt: 25, (23.05.1938).
• TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 6, Toplantı: F, Cilt: 2, (22.05.1939).
• TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 6, Toplantı: 3, Cilt: 25, (25.06.1942).
• TBMM Tutanak Dergisi, 1951 Yılı Bütçe Kanunu Tasarısı ve Bütçe Komisyonu Raporu, Dönem: 9, Toplantı: 1, Cilt: 5, 19.02.1951.
• Ziraat Vekâleti 1955 Mali Yılı Çalışmaları, (Ankara: T.C. Ziraat Vekâleti Yayınları, 1956).
• Ziraat Vekâleti Çalışmaları: 1950-1957, (Ankara: T.C. Ziraat Vekâleti Neşriyatı, 1957).
• Ziraat Vekâleti Faaliyetleri: 1959, (Ankara: T.C. Ziraat Vekâleti Yayınları, 1960).
• Zirai İstatistik Özetleri: 1941-1962, (Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları, 1963).
• Barlas, Ferruh, Zeytincilik Kanun ve Nizamnamesi Ticarette Zeytincilik.(Bursa: Bursa Koza Birliği Yayınları, 1937).
• Barlas, Ferruh, Zeytinliklerde Sinek ve Güve Kullanılan Âlet ve İlâçlar. (Bursa:Bursa Koza Birliği Yayınları, 1937).
• Benlioğlu, Nuri, Zeytin. (İzmir: Doğanlar Basımevi, 1948).
• Cumhuriyet’in XV. Yılında Türkiye (İzmir). 1. Baskı, cilt V, İzzet Öztoprak-Cafer Güler-Murat Karataş-Güneş Şahin, (Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2014).
• Çeçen, Kemal, Yabanî Zeytin ve Aşı İşleri. (Ankara: Ege Matbaası, 1957).
• Çeçen, Kemal, Zeytinlikte (Dikme) Fidan Dikimi ve Bakımı Teknik Prensipleri Üzerine Düşüncelerimiz. (İzmir: Bornova Zeytincilik Enstitüsü Yayınları 1962).
• Göktaş, Mehmet Ali, Zeytin ve Zeytinyağının Türkiye Ekonomisindeki Rolü.(İzmir: Ege Bölgesi Sanayi Odası Yayınları, 1966).
• İyriboz, Nihat, Zeytin Hastalıkları. (Ankara: T.C. Ziraat Vekâleti Neşriyatı,1938).
• Kırkpınar, Nurullah, İzmir Kent Tarihi Araştırmalarına Bir Katkı: Bornova Ziraat Mektebi (1922-1955). 1. bs., (İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları,2020).
• Kırkpınar, Nurullah, Türkiye’de Zirai Eğitimin Tarihçesi ve Kurumsallaşması (1923-1963). 1. bs., (Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2024).
• Onart, Yahya Kerim, Türkiye’de Zeytin Ziraatının Ehemmiyeti. (İzmir: Bilgi Matbaası, 1937).
• Türk Ziraat Tarihine Bir Bakış, (Ankara: Birinci Köy ve Ziraat Kalkınma Kongresi Yayınları, 1938).
• Uysal, Nadir, Zeytin Fidanı Dikim ve Bir Yıllık Bakımı Tarifnamesi. (İzmir: T.C. Ziraat Vekâleti Zeytincilik İstasyonu Yayınları, Numara: 1, Ege Basımevi, 1942).
• Akman, Kemal, “Zeytin Güvesi (Prays oleaellus)ne Karşı Yeni Mücadele Metodu Üzerinde Araştırmalar.” Tomurcuk 6, 72 (Aralık 1957): 8-9.
• Aksoy, Cemal, “İzmir Bölgesinde 1954 Yılında Yapılan Mücadele İşleri.” Tomurcuk 4, 41 (11 Mayıs 1955): 10-11.
• Aksu, Süleyman, “Arkadaşlarımı Arıyorum.” Zeytin Meslek Dergisi 5, (İstanbul: Ayvalık Zeytin ve Zeytinyağı Müstahsilleri Cemiyeti Yayınları, 1961): 24-25.
• Aksu, Süleyman, “Haberler.”, Zeytin Meslek Dergisi, 20 (Aralık 1960): 10.
• Aksu, Süleyman, “Zeytinciliğe Emeği Geçenler.” Zeytin Meslek Dergisi 5,(Haziran 1961): 30-31.
• Aksu, Süleyman, “Zeytinciliğe Emeği Geçenler.” Zeytin Meslek Dergisi, (İstanbul: Ayvalık Zeytin ve Zeytinyağı Müstahsilleri Cemiyeti Yayınları, 1961): 27-28.
• Aksu, Süleyman, “Zeytinciliğe Emeği Geçenler.” Zeytin Meslek Dergisi 1, 6 (1960): 31-33.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Bibliyografisi: Zeytinliklerde Araştırma-Deneme ve Demonstrasyonlar Üzerine Görüşlerimiz.” Zeytin Meslek Dergisi 3, (İstanbul: Ayvalık Zeytin ve Zeytinyağı Müstahsilleri Cemiyeti, 1960): 42-43.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Bibliyografisi.” Zeytin Meslek Dergisi, (İstanbul: Ayvalık Zeytin ve Zeytinyağı Müstahsilleri Cemiyeti, 1961): 34-35.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Bibliyografisi.” Zeytin Meslek Dergisi, (İstanbul: Ayvalık Zeytin ve Zeytinyağı Müstahsilleri Cemiyeti,1961): 35-36.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Bibliyografisi.” Zeytin Meslek Dergisi, 4 (İstanbul: Ayvalık Zeytin ve Zeytinyağı Müstahsilleri Cemiyeti): 44-45.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Çalışmaları ve Haberler: Zeytincilik Yatırımları.” Zeytin Dergisi, 20 (Ocak 1965): 7.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Çalışmaları ve Haberler.” Zeytin Meslek Dergisi, 20 (Ocak 1965): 7.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Çalışmaları: Zeytincilik Yatırımları.” Zeytin Meslek Dergisi, 21 (Nisan 1965): 2-3.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Çalışmaları.” Zeytin Meslek Dergisi 3, 21 (Nisan 1965): 42-45.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Çalışmaları.” Zeytin Meslek Dergisi 1, 6 (1960): 28.
• Aksu, Süleyman, “Zeytincilik Enstitüsü.” Zeytin Meslek Dergisi, 19 (Ekim 1964): 13.
• Aysu, Reşat, “Zeytin Sineği.” Tomurcuk 6, 6 (Mart 1957): 15-19.
• Aysu, Reşat ve Akman, Kemal, “Zeytin Sineğine (Dacus oleae) Karşı Mücadele Metotları Üzerinde Araştırmalar.” Tomurcuk 7, 76 (Nisan 1958): 8-9.
• Baysal, Mevlüt, “Ziraat Müesseselerimizi Tanıyalım: İzmir-Bornova Zeytincilik İstasyonu.” Ziraat ve Ticaret Gazetesi, 26 (16 Ekim 1944):36-38.
• Becer, Bahri, “Zeytincilik ve Zeytinyağcılık.” Ziraat ve Ticaret Gazetesi, 30 (Aralık 1944): 129.
• Çeçen, Kemal, “120 Milyon Zeytin Ağacı İçin Neler Düşünüyoruz?.” Tarım Dergisi 1, 4 (1 Eylül 1952): 82.
• Çeçen, Kemal, “Aziz Zeytinciler, Yanlış Yoldayız.” Türkiye Ziraat Mecmuası, 26 (1953): 20-21.
• Çeçen, Kemal, “Türkiye’de Zeytincilik.” Zeytin Meslek Dergisi 7, (1961):37-38.
• Çeçen, Kemal, “Zeytinlikler Üzerine Düşündüklerimiz.” Çiftlik, 78 (Ekim 1966): 28-29.
• Dikmen, İhsan, “Zeytinliklerde Gübre Tatbikatı.” Zeytin Meslek Dergisi 3, 19 (Ekim 1964): 23-24.
• Gürsel, Mustafa, “İzmir Zeytin Çeşitleri.” Ziraat ve Ticaret Gazetesi, 107 (Ocak 1949): 6-10.
• İyriboz, Nihat, “Zeytin Hastalıkları.” Tarım-Ziraat Gazetesi, 9 (1 Nisan 1939).
• Kırkpınar, Nurullah, “Bereketli Topraklarda “Üretmek” ve “Paylaşmak”: İzmir’de Zeytin-Zeytinyağı Üretimi İle Ticareti Üzerine Tarihsel Bir Bakış (1923-1938).” Şehir, Kültür ve Medeniyet: Çaka Bey’den Günümüze İzmir. cilt II, 1. bs., (İzmir: Kâtip Çelebi Üniversitesi Yayınları, 2022).
• Ökmen, Nedim, “Ziraatta Büyük Gelişmeler.” Hâkimiyet, 8 Şubat 1954, 2.
• Ökmen, Nedim, “Ziraatta Çok Büyük İnkişaflar Kaydedildi.” Türk Ekonomisi, 128 (Şubat 1954): 49.
• Özeren, Mehmet, “Bursa’da Zeytin Güvesi Çiçek Devresine Karşı Uçakla Mücadele.” Koruma 1, 3 (Ağustos 1960): 8-9.
• Özeren, Mehmet, “Zeytin Sineği (Docus Oleae).” Koruma 1, 9 (1961): 27-28.
• Özkaya, Mücahit Taha, Ergülen, Erkan, Ülger, Salih ve Özilbey, Nejat, “Genetic and Biologic Characterization of Some Olive (Olea Europaea L.) Cultivars Grown in Turkey.” Tarım Bilimleri Dergisi 10, 2 (2004):231–236.
• Özyiğit, Muhip, “Memleketimiz Zeytinyağı İstatistikleri Üzerinde Bazı İncelemeler.” Zeytin Meslek Dergisi 1, (Tarih yok): 8-11.
• Tataç, Ziya, “Olaylara Bakış: Şubat 1954, Ziraat Ekonomisi.” Türk Ekonomisi, 12, 130 (Nisan 1954): 119.
• Tuna, O., “Marmara Zeytinciliğinin Babası Mehmet Kantar (Zeytinci Baba).” Tarım Orman Köy Dergisi, 107 (1966): 59.
• Uysal, Nadir, “Cumhuriyetin Yirminci Yıl Dönümünde İzmir Zeytincilik İstasyonun Durumu.” Ziraat Dergisi 4, 44-45 (Eylül-Ekim 1943): 42.
• Uysal, Nadir, “Ziraat Kurumlarımız Ne İşler Görürler: İzmir Bahçe Kültürleri (Zeytincilik İstasyonu)’nun Yapmakta Olduğu İşler.” Ziraat ve Ticaret Gazetesi 92, (Ekim 1947): 323.
• Üzümeri, Ekrem, “Zeytin”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi, (İstanbul: 1954), 10: 264.
• Üzümeri, Ekrem, “Zeytincilik İstasyonu”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi,(İstanbul: 1954), 10: 265.
• Üzümeri, Ekrem-Becer, Bahri, “Zeytinyağı”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi, (İstanbul: 1954), 10: 267.
• Yazman Selim, Cavid, “Zeytinyağcılığımız”, İktisadi Yürüyüş 3, 28 (1 Şubat 1941): 7.
• Mert, Hasan. “Sosyal, Siyasal ve İktisadi Yönleriyle Bornova 1923-1981.” Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.