A Religious Reformer in Türkiye in the 1950s: Osman Nuri Cerman

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 51, 1439 - 1470, 30.12.2025

Bariş Celep

https://doi.org/10.18244/cttad.1667396

Öz

Religious reform has been one of the most important topics of discussion in Türkiye since the early Republican period. The debate on religious reform was back on the agenda in 1950’s due to Osman Nuri Çerman’s reform proposal. Both through the books he wrote and the magazine Dinimizde Reform- Kemalizm (Reform in Our Religion - Kemalism) he published, he prepared a proposal that included radical changes in the terms, worships and concepts of Islam and aimed to substitute Islam with Kemalism. Even if it was only a draft, Çerman's proposal for reforming the religion was subjected to serious criticism, especially by the conservative press and the ruling Democrat Party, and although it was not realized, it managed to create an important resonance in the public opinion. This study aims to examine the scope of Çerman's religious reform proposal by focusing on his books in 1950’s and the magazine Dinimizde Reform-Kemalizm (Reform in Our Religion-Kemalism) and to reveal the reactions of the conservative press, the ruling party and the opposition to this proposal.

Anahtar Kelimeler

Religion , Islam , Kemalism , Osman Nuri Çerman , Reform , Türkiye

1950’ler Türkiye’sinde Bir Din Reformcusu: Osman Nuri Çerman

Öz

Dinde reform Cumhuriyet’in ilk dönemlerinden itibaren Türkiye’deki en önemli tartışma konularından biri olmuştur. Osman Nuri Çerman da 1950’lerde bu tartışmayı yeniden gündeme getiren isimlerden biridir. Hem yazmış olduğu kitaplar hem de yayınlamış olduğu Dinimizde Reform- Kemalizm dergisi üzerinden İslam’ın şart, ibadet ve kavramlarında radikal değişiklikler öngören bir tasarı hazırlamış ve bu tasarıyla İslam’ı Kemalizm ile ikame etmeyi amaçlamıştır. Çerman’ın dinde reform tasarısı özellikle muhafazakâr basın ve iktidardaki Demokrat Parti tarafından ciddi eleştirilere maruz kalmış, hayata geçmemiş olsa da kamuoyunda önemli bir yankı uyandırmayı başarmıştır. Bu çalışma, Çerman’ın 1950’lerde kaleme aldığı kitapları ve yayınladığı Dinimizde Reform-Kemalizm dergisini merkeze alarak, tasarlamış olduğu dinde reform tasarısının kapsamını incelemeyi aynı zamanda bu tasarıya hem mukaddesatçı basının hem de iktidar ve muhalefetin tepkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din , İslam , Kemalizm , Osman Nuri Çerman , Reform , Türkiye

Kaynakça

• I. Arşiv Kaynakları
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
• II. Resmi Yayınlar TBMM Tutanak Dergisi TBMM Zabıt Ceridesi
• III. Araştırma Eserler
• Altay, Fahrettin, İslam Dini (Aydın Gençler İçin). İstanbul: Ölçülü Yayınevi, 1959.
• Atalay, Onur, Türk’e Tapmak: Seküler Din ve İki Savaş Arası Kemalizm.İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
• Arvas, İbrahim, Tarihi Hakikatler. İstanbul: Biyografi Net Yayınevi, 2007.
• Aydemir, Şevket Süreyya, Tek Adam Mustafa Kemal (1922-1938). İstanbul:Remzi Kitabevi, 1965.
• Azak, Umut, Türkiye’de Laiklik ve İslam. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
• CHP Büyük Kurultayının 10 Mayıs 1946 Olağanüstü Toplantısına Sunulan CHP Müstakil Grubu Raporu ve Ekleri. Ankara: TBMM Basımevi,1946.
• Cündioğlu, Dücane, Bir Siyasî Proje Olarak Türkçe İbadet I. İstanbul:Kitabevi Yayınları, 1999).
• Cündioğlu, Dücane, Türkçe Kur’an ve Cumhuriyet İdeolojisi. İstanbul:Kitabevi Yayınları, 1998.
• Çerman, Osman Nuri, “Dinde Reform Anketine Cevap”, Kemalizm Dinimizde Reform = Doğrultma Millileştirme İçin Seçilmiş Yazılar, Derleyen Osman Nuri Çerman, İstanbul: y.y., 1959. s. 65-69.
• Çerman, Osman Nuri, Dinimizin Esasları. İstanbul: Tan Matbaası, 1958.
• Çerman, Osman Nuri, İman ve İtikat ve Reform. Y.y.: İdeal Türkiye İçin Dinde Reform Kemalizm Yayınları, 1961.
• Çerman, Osman Nuri, Modern Türkiye İçin Dinde Reform. İstanbul: Tan Matbaası, 1958.
• Çerman, Osman Nuri, Modern Türkiye İçin Din’de Reform. İstanbul: y.y,1956.
• Çerman, Osman Nuri, Modern Türkiye İçin Dinde Reform-Kemalizm, cilt II.İstanbul: y.y., 1959.
• Çerman, Osman Nuri, Mutlu Bir Vatan İçin Düşünceler. İstanbul: Sıralar Matbaası, 1962.
• Çerman, Osman Nuri, Kemalizm Reformuna Göre Dinimizin 54 Farzı (1). İstanbul: y.y., 1959.
• Demirli, Aynur, Demokrat Parti ve Laiklik. İstanbul: NotaBene Yayınları, 2020.
• Duman, Doğan, Demokrasi Sürecinde Türkiye’de İslamcılık. İzmir: Dokuz Eylül Yayınları, 1999.
• Edib, Eşref, Başgil, Ali Fuad, Danişmend, İsmail Hami ve Ogan, M. Raif. Dinde Reformcular. İstanbul: Sebilürreşad Neşriyatı, 1959.
• Engin, Arın, Atatürkçülük’te Dil ve Din. İstanbul: Atatürkkent, 1955.
• Hanioğlu, M. Şükrü. “Kemalizm’in Tarihi Kökenleri”, Türkiye’de Demokrasi, İslam ve Laiklik. Derleyen Ahmet T. Kuru ve Alfred Stepan, 31-57.İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
• Hayırlıoğlu, Eyüp Sabri. “Türkçe Kuran Okunamaz.” Türkçe Kuran Okunamaz. Hazırlayan Mümin Çevik, 5-9. İstanbul: Sinan Matbaası,1958.
• Kanburoğlu, Hasan Üçışıklar, Dinde İnkılap. İzmir: Hepak Basımevi, 1956.
• Kara, İsmail, Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslâm 2. İstanbul:Dergâh Yayınları, 2019.
• Kara, İsmail, “Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi ve Hareketi Üzerine Birkaç Not.” Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi ve Hareketi Sempozyum Tebliğleri, ed. İsmail Kara ve Asım Öz, 15-43. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.
• Koca, Bayram. “Ellili Yıllarda Merkez Sağ: Demokrat Parti’nin Özgürlük Politikaları ile İstismar Arasındaki Dinî Politikaları.” Türkiye’nin 1950’li Yılları, Hazırlayan M. K. Kaynar, 303-304. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016,
• Kürkçüoğlu, Kemal Edib, Din’de Reform Meselesi. Ankara: Diyanet İşleri Reisliği Yayınları, 1957.
• Lord, Ceren, Cumhuriyet’in Doğuşundan AKP’ye Türkiye’de Din Siyaseti. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
• Meşe, Ertuğrul, Mukaddesatçı Anti-Kemalizm. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
• Saygın, M. Celal, Diyanet Cephesinden Atatürk İnkılâpları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1952.
• Sitembölükbaşı, Şaban, Türkiye’de İslâm’ın Yeniden İnkişafı (1950-1960). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
• Yeşil, Şemseddin, İslam Dininde Reform Yapılabilir Mi?. İstanbul: Sinan Matbaası, 1958.
• Yeşil, Şemseddin, Orgeneral Fahrettin Altay’ın İslam Dini Risalesine Cevab. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası, 1959.
• Altan, Çetin, “Ezana Dair.” Yeni Adam, 15 Haziran 1950, s. 4.
• Balkan, Aydemir, “Seçimlerde Tanrı Elçileri.” Akis, 164 (29 Haziran 1957).
• Başgil, Ali Fuat, “Ord. Prof. Dr. Ali Fuat Başgil’in Cevabı.” Türk Düşüncesi, 1 (1 Ocak 1959): 48-52.
• Bayram, Hüseyin, “Dinde Reform Değil, Kinde Reform.” Sebilürreşad XI, 265 (Mart 1958).
• Bayram, Hüseyin, “Dinde Reformcuların Maskeleri.” Sebilürreşad XI, 267 (Nisan 1958): 267-268.
• Çerman, Osman Nuri, “Altıncı Kol.” Dinimizde Reform Kemalizm, 21 (Ağustos 1959): 1-4.
• Çerman, Osman Nuri, “Altıncı Kol-Türklük Düşmanları Milli Bünyemizi Nasıl Kemiriyor?.” Dinimizde Reform Kemalizm, 23 (Ekim 1959):2-4.
• Çerman, Osman Nuri, “Bir Okuyucumuzun Sorularına Cevaplarımız.” Dinimizde Reform Kemalizm, 8 (Temmuz 1958): 17-18.
• Çerman, Osman Nuri, “Dinde Reform Anketine Cevap.” Dinimizde Reform Kemalizm, 16 (Mart 1959): 65-69.
• Çerman, Osman Nuri, “Dinde Reform-Kemalizme İtiraz Eden Serdengeçti Dergisine Cevap.” Dinimizde Reform Kemalizm, 1 (Aralık 1957): 14-15.
• Çerman, Osman Nuri, “Dinde Reform ve Kemalizm Dinimizin Özüdür. Fesatçılara Aldanmayın.” Dinimizde Reform Kemalizm, 7 (Haziran 1958): 12-13.
• Çerman, Osman Nuri, “Dinimizde Kemalizm Reformunun Düsturları.” Dinimizde Reform Kemalizm, 9 (Ağustos 1958): 3-4.
• Çerman, Osman Nuri, “Dinimizde Kemalizm Reformunun Düsturları.” Dinimizde Reform Kemalizm, 11 (Ekim 1958).
• Çerman, Osman Nuri, “Diyanet İşleri Reisliğinin Dinde Reform Meselesi Kitabına Cevabımız.” Dinimizde Reform Kemalizm, 8 (Temmuz 1958): 6-7.
• Çerman, Osman Nuri, “Düşünce Hürriyeti, Türk’ü Araplaştırma Gayreti.” Dinimizde Reform Kemalizm, 5 (Nisan 1958): 4-5.
• Çerman, Osman Nuri. “Gençliğin Yolunu Şaşırmaması İçin.” Dinimizde Reform Kemalizm, 6 (Mayıs 1958): 24-25.
• Çerman, Osman Nuri, “İdeal Türkiye İçin Dinimizde Reform Kemalizm Kanun Tasarısı.” Dinimizde Reform Kemalizm, 38 (23 Nisan 1961):2-14.
• Çerman, Osman Nuri, “Karanlık-Aydınlık-Yine Karanlık.” Dinimizde Reform Kemalizm, 6 (Mayıs 1958): 23-24.
• Çerman, Osman Nuri, “Makinalaşmakla Yobazlaşmak Arasında Yarış.” Dinimizde Reform Kemalizm, 11 (Ekim 1958): 9-11.
• Çerman, Osman Nuri, “Milliyetsiz Dincilik de Bir Komünistlikten Başka Bir şey Değildir.” Dinimizde Reform Kemalizm, 2-3 (Ocak-Şubat 1958): 11-12.
• Çerman, Osman Nuri, “Modern Türkiye İçin Dinde Reformun İkinci Kitap Konuları”, Dinimizde Reform Kemalizm, S. 2-3 (Ocak-Şubat 1958), s. 6-8.
• Çerman, Osman Nuri, “Modern Türkiye İçin Dinimizde Reform-Kemâlizm Dergisi Ne İçin Çıkıyor?.” Dinimizde Reform Kemalizm, 1 (Aralık 1958): 2-6.
• Çerman, Osman Nuri, “On Bin Kişilik Cami Mi, On Bin Kişilik Okul Kütüphane ve Konferans Salonu Mu?.” Dinimizde Reform Kemalizm, 20 (Temmuz 1959): 1-3.
• Çerman, Osman Nuri, “Uçuruma Doğru.” Dinimizde Reform Kemalizm, 18 (Mayıs 1959): 2-3.
• Çerman, Osman Nuri, “Sayın Okurlarımıza.” Dinimizde Reform Kemalizm, 13 (Aralık 1958).
• Dedektif X Bir, “CHP ve Din.” Büyük Doğu, 32 (9 Ekim 1959): 8-9.
• Engin, Arın, “Dincilik İşleri Başkanı Neler Yapmış.” Dinimizde Reform Kemalizm, 12 (Kasım 1958).
• İşler, Ahmet, “Demokrat Parti Döneminde Dinde Reform Tartışmaları: Müslüman Sesi Dergisi Örneği.” İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi 2, 2 (2018): 51-64.
• Kalaç, Rıdvan, “Cumhuriyet Dönemi Hadis Şerhçiliği: Ömer Fevzi Mardin Örneği.” Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8, 2 (Aralık 2022): 275-294.
• Kösemen, Yusuf Ziya, “Asrî Yobazlar.” Sebilürreşad X, 250 (Ağustos 1957): 392-393.
• Kuşçu, Kemal, “Çerman Zihniyeti.” Sebilürreşad XI, 262 (Şubat 1958).
• Kuşçu, Kemal, “Dinde Reform.” Sebilürreşad XI, 264 (Mart 1958): 212-214.
• Oğan, M. Raif, “M. Raif Oğan’ın Cevabı.” Türk Düşüncesi, 2 (1 Şubat 1959):19-24.
• Özek, M. Çetin, “Din Konusunda Hukuki İncelemeler.” Dinimizde Reform Kemalizm, 6 (Mayıs 1958): 6-8.
• Safa, Peyami. “Reform Ne Demektir?.” Milliyet, 24 Ocak 1958.
• Yeşil, Şemseddin, “Dini Reform Ne Demektir?.”, İslamiyet, 445 (24 Ocak 1958): 1-3