Milli Mücadele’ye Katılmayan veya Sonradan Katılan Ordu Personeli Hakkında TBMM’de Yaşanan Tartışmalar

Öz

Düşmanın yurttan atılmasından sonra, İstanbul’da ve millî sınırlar dışında kalıp Millî Mücadele’ye katılmayan veya sonradan katılan erkân, ümera ve zabitan sınıfına mensup; muvazzaf, emekli, yedek statüsündeki askerler ve memurlar için yapılacak işlemleri içeren 9 maddelik bir taslak kanun hazırlandı. Müdafaai Millîye Vekâleti tarafından hazırlanmış olan taslak kanun TBMM gizli oturumuna getirilerek görüşmeye açıldı. Milletvekilleri öncelikle kanunun amacı ve kapsamı hakkındaki düşüncelerini dile getirdi. Daha sonra taslak kanunun her bir maddesi ele alınarak tartışıldı. Milletvekilleri ordu personeline yönelik genel af, idam, hapis cezası, istifaya yönlendirme, ihraç, zorunlu emeklilik, göreve iade veya farklı göreve atama konularını gündeme getirdi. Lozan Antlaşması’nda genel af ile ilgili hükmün bağlayıcı olduğunun anlaşılması üzerine tartışmalar özellikle ordudan ilişik kesmenin emeklilik mi yoksa ihraç yoluyla mı olacağı konusunda yoğunlaştı. Millî sınırlar dışında kalan personelin durumu da tartışıldı. Yemen’de tutsak halinde olan askerlerden ülkeye dönen, dönemeyen veya kendi isteğiyle dönmeyenlere karşı farklı uygulamaların yapılması gerektiği belirtildi. Milletvekillerinin lehte ve aleyhte düşüncelerini dile getirdikleri kanun tasarısı yapılan değişikliklerle birlikte 25 Eylül 1923 tarihli ve 347 nolu kanunla TBMM tarafından kabul edildi. 3 Ekim 1923 tarihinde de Resmi Ceride’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Anahtar Kelimeler

• Milli Mücadele'de Yer Almayan Ordu Personeli
• Milli Mücadele'ye Sonradan Katılan Ordu Personeli
• Müdafaai Milliye Vekaleti
• Milli Mücadele
• Milli Mücadele Karşıtları
• Kuvva-i İnzibatiye

Discussions in the Grand National Assembly of Türkiye about Army Personnel Who did not Participatein the War of Independence or Joined Later

Abstract

After the expulsion of the enemy from the country, a draft law with 9 articles was prepared, which includes the procedures to be carried out for active, retired, reserve soldiers and civil servants who stayed in Istanbul and outside the national borders and did not participate in the National Struggle or who joined it later, belonging to the class of erkan, umera and zabitan. The draft law, which was prepared by the Ministry of National Defense, was brought to the secret session of the Grand National Assembly of Turkey and opened for discussion. First of all, the deputies expressed their opinion on the purpose and scope of the law. Later, each article of the draft law was discussed and discussed. The deputies raised the issue of general amnesty, execution, imprisonment, resignation, dismissal, compulsory retirement, reinstatement or other assignment of army personnel. When it was understood that the provision on general amnesty in the Treaty of Lausanne was binding, the debates especially focused on whether the dismissal from the army would be through retirement or dismissal. The situation of personnel outside national borders was also discussed. It was stated that different practices should be taken against the soldiers who are in captivity in Yemen and those who have returned to the country, who have not returned or who have not returned voluntarily. The draft law, in which the deputies expressed their opinions for and against, was accepted by the Grand National Assembly of Turkey with the Law No. 347 dated September 25, 1923, together with the amendments. On October 3, 1923, it was published in the Official Gazette and entered into force.

Keywords

• Army Personnel who did not Take Part in the National Struggle
• Army Personnel who Joined the National Struggle Later
• Ministry of Defense of National Defence
• Opponnets of the National Struggle
• Kuvva-i Inzibatiye

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), “Milli Mücadeleye katılmayan memurların emeklilik işlemlerinde izlenecek yollar.”, 180.9.0.0/185.899.6.
2. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan ve konsolosluğa kaydını yaptırmayan Karabetoğlu Ercanik’in vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/5.50.5.
3. BCA, “Milli mücadeleye katılmayan ve hala yurt dışında bulunan 152 kişinin vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/6.56.9.
4. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan Tuğg. Ahmet Hulusi, Tuğg. Zeki Paşa, Alb. Hacı Hamdi ve bazı subayların ordudan ihraçları ile Hes. Memurları Mehmed Tevfik ve Hasan Sabri’nin emekliye sevkleri.”,30.11.1.0/3.5.1/1-11.
5. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan ve konsolosluğa kaydını yaptırmayan Karabetoğlu Ercanik’in vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/5.50.5.
6. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan ve hala yurt dışında bulunan 152 kişinin vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/6.56.9/1.
7. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan yurtdışında yerleşmiş 91 şahsın vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/19.30.6/1.
8. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan 26 kişinin vatandaşlıktan çıkarılmaları.”, 30.18.1.2/29.49.6/1.

9. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan 35 kişinin vatandaşlıktan çıkarılmaları.”,30.18.1.2/31.67.20/1.
10. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan ve hudutlarımız dışında kalan 89 kişinin vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/33.10.3/1.
11. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan 42 kişinin vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/34.20.5/1.
12. BCA, “Milli Mücadeleye katılmayan 54 kişinin vatandaşlıktan çıkarılması.”, 30.18.1.2/35.29.8/1.
13. “Af Kanunu.” T.C. Resmî Gazete, Sayı 2540, 28 Ekim 1933, 3183-3185.
14. “Af Kanunu.” T.C. Resmî Gazete, Sayı 3961, 16 Temmuz 1938, 10297.
15. “Kabahatlıların Affı ve Bazı Cürümlerin Takibat ve Cezalarının Tecili Hakkında Kanun.” T.C. Resmî Gazete, Sayı 1194, 16 Mayıs 1929, 7231-7232.
16. “Lozan Sulh Muahedenamesinin Kabulüne Dair Kanunlar (1) 10 Muharrem 1342-23 Ağustos 1339-Affı Umumiye Müteallik Beyanname ve Protokol.” Düstur, Üçüncü Tertip, Cilt 5, 11 Ağustos 1923-19 Ekim 1924, 1931, 224-230.
17. “Lozan Sulh Muahedenamesinin Kabulüne Dair Kanunlar (1) 10 Muharrem 1342-23 Ağustos 1339-Sivil Mevkufinin İadesi(y)le Harp Esirlerinin Mübadelesine Dair Türk-Yunan İtilâfnamesi.” Düstur, Üçüncü Tertip, Cilt 5, 11 Ağustos 1923-19 Ekim 1924, 1931, 219-224.
18. “Mücadelei Milliyeye İştirak Etmiyen ve Hududu Millî Haricinde Kalan Erkân, Ümera ve Zâbitan ve Memurin ve Mensubini Askeriye Hakkında Yapılacak Muameleyi ve Cidali Milliye İştirak Edenlerin Tekaüt Müddetlerinin Sureti Hesabını Nâtık Kanun.” Ceride-i Resmiye, No 28, 2 Ekim 1923, 1-3.
19. “Mücadele-i Milliyeye İştirak Etmeyen ve Hududu Millî Haricinde Kalan Erkân, Ümera, Zabitan ve Mensubîni Askeriye Hakkında Yapılacak Muameleyi ve Cidal-i Milliye İştirak Edenlerin Tekaüt Müddetlerinin Suret-i Hesabını Natık 25 Eylül 1339 Tarih ve 347 Numaralı Kanunun Yedinci Maddesine Müzeyyel Kanun.” Ceride-i Resmiye, Cilt 8, Sayı 541, 3 Ocak 1927, 3.
20. “Şeraiti Muayyeneyi Haiz Olmayan Osmanlı Tebaasının Türk Vatandaşlığından İskatı Hakkında Kanun”, Ceride-i Resmiye, Sayı 598, 31 Mayıs 1927, 196.
21. “Affı Umumî Kanunu”, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 2, İçtima Senesi 1, Cilt 4, 26 Aralık 1923, 492-506.
22. “Affı Umumî Kanunu” TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 2, İçtima Senesi II, Cilt 8, 16 Nisan 1924, 872-874.
23. “Hiyaneti Vataniye Mücriminden Bir Kısmının Aflarına Dair Kanun”, TBMM Zabıt Ceridesi, İçtima Senesi II, Cilt 15, 19 Aralık 1921, 141.
24. “Mahkûm Askerî ve Sivil Üsera Hakkında Affı Umumi İlânına Dair Lâyihai Kanuniye”, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 1, Cilt 28, 31 Mart 1923, 245-246.
25. “Mücadelei Milliyeye İştirak Etmiyen ve Hududu Millî Haricinde Kalan Erkân, Ümera, Zâbitan ve Memurîn ve Mensubîni Askeriye Hakkında Yapılacak Muameleyi Nâtık Kanun”, TBMM Zabıt Ceridesi, İçtima Senesi 1, Devre 2, Cilt 2, 25 Eylül 1923, 240-241.
26. “Sülüsanı Müddeti Cezaiyelerini İkmal Eden Mahkûminin Aflarına ve İşgal Olunan Mahaller Ahalisinden Maznun ve Müttehem Olan Cünha ve Cinayet Erbabı Haklarındaki Hukuku Umumiye Dâvasının Teciline Dair Kanun”, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 1, Cilt 16, 7 Ocak 1922, 5.
27. “25 Eylül 1339 Tarih ve 347 Numaralı Kanunun Birinci Maddesinin Tefsiri Hakkında (3/504) Numaralı Başvekâlet Tezkeresi ve Müdafaai Milliye Encümeni Mazbatası”, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, İçtima Senesi III, Cilt 21, 16 Ocak 1926, Ek 4-5.
28. “25 Eylül 1339 Tarihli Kanunun, Askeri Tekaüt ve İstifa Kanunu Mucibince İcra Edilecek Muharebe Zamaimine Mütedair Maddesinin İstiklal Muharebesi Esnasında Anadolu Haricinde Milli Hidematta İstihdam Edilenlere de Şamil Olup Olmadığının Tefsiri Hakkında (3/765) Numaralı Başvekâlet Tezkeresi ve Müdafaai Milliye Encümeni Mazbatası”, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, İçtima Senesi IV, Cilt 28, 8 Aralık 1926, 37.
29. “Müzakere Edilen Mevad”, TBMM Gizli Celse Zabıtları, Devre 2, İçtima Senesi III, Cilt 4, 20 Eylül 1923, 235-258.
30. “Müzakere Edilen Mevad”, TBMM Gizli Celse Zabıtları, Devre 2, İçtima Senesi III, Cilt 4, 22 Eylül 1923, 260-281.
31. “Müzakere Edilen Mevad”, TBMM Gizli Celse Zabıtları, Devre 2, İçtima Senesi III, Cilt 4, 24 Eylül 1923, 284-312.
32. Aybars, Ergun, İstiklal Mahkemeleri. Ankara: Bilgi Yayınları Bilgi Dizisi: 28, 1975.
33. Civgin, Senem, “Enver Paşa ve Askeri Alandaki Reform Faaliyetleri (1914- 1918)”, Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 5, 5 (2023): 129-176.
34. Çağlar, Günay, “Kuvây-ı İnzibâtiye”, Atatürk Yolu Dergisi 4, 15 (1995): 343-365.
35. Sezgin, Ahmet, “Af ve Ceza Arasında: Milli Mücadele Sonrası Hesaplaşma”, Dr. Cezmi Karasu Armağanı Ustaya Saygı II, Bölüm VII, Editörler Mehmet Şah Özcan, Çağhan Sarı ve Orhan Köksal, 121-162. Ankara: Gazi Kitabevi, 2022.
36. Sılay, Yunus Emre, Yunus Emre İlkorkor, Efsun Güneri, Muhammed Enes Akkuş, Vahap Sayın, Selim Ümit ve Adem Sağlık, ed., İstiklâl Harbi Döneminde Resmî Gazete’de Yayımlanamayan 205 Kanun 14 Temmuz 1337 (1921)-16 Nisan 1339 (1923). Ankara: Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü, Cumhurbaşkanlığı Yayınları: 123, 2020.
37. TBMM Albümü 1920-20210 1.Cilt 1920-1950. Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları No: 1, 2010.
38. Tevetoğlu, Fethi, Millî Mücâdele Yıllarındaki Kuruluşlar. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
39. Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler Cilt II Mütareke Dönemi 1918-1922. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1986.
40. Türkiye Dış Politikasında 50 Yıl Kurtuluş Savaşımız (1919-1922). Ankara: T.C. Dışişleri Bakanlığı Araştırma ve Siyaset Planlama Genel Müdürlüğü, 1973.
41. Türkmen, Zekeriya. “Dîvânıharp.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt Ek-1: 334-337. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
42. “Affı Umumi Hakkında İşgal Kıtaatı Kumandanlarının Bir Tebliği.”, Vatan, 164 (26 Eylül 1923), 2.
43. “Zabitana Ait Müzakerat İtmam Edildi”, Vatan, 163 (25 Eylül 1923), 3.
44. “Zabitan ve Mensubin Askeriye Layihasının Hafi Celsesinde Müzakeresi”, Tanin, 339 (23 Eylül 1923), 1.
45. “Mücadelei Milliye Aleyhinde ve Haricinde Kalanlar”, Vakit, 2062 (25 Eylül 1923), 3.
46. Arabacı, Caner, “Birinci Meclis Dönemi İstiklal Mahkemeleri (1920-1923).” Tezkire, 72 (Nisan-Mayıs-Haziran 2020): 33-79.
47. Civgin, Senem, “Enver Paşa ve Askeri Alandaki Reform Faaliyetleri (1914-1918)”, Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 5, 5 (2023): 129-176.
48. Çağlar, Günay, “Kuvây-ı İnzibâtiye”, Atatürk Yolu Dergisi 4, 15 (1995): 343-365.
49. Manav, Nursel, “Mazuliyet Sandığı’nın Kuruluşu ve Kuruluşuna Yol Açan Sebepler”, Türkiyat Mecmuası 27, 1 (2017): 215-224.
50. Özkan, Asaf, “Türkiye’de Yabancı Sermayeli Şirketlerden Yabancı ve Gayrimüslimlerin Tasfiyesinin Nedenleri (1922-1923).” Belleten 87, 308 (2023): 293-331.
51. Sönmez, Sınmaz, Cahide, “Cumhuriyet Dönemi Genel Af Tartışmaları ve Uygulamaları Üzerine.” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi (CTAD), 3 (Bahar 2006): 77-100.
52. Ülker, İbrahim, “İstiklal Mahkemelerinin Kuruluşu ve Çalışmaları.” Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 23, 1 (2015): 177-200.
53. Yiğit, Yücel, “TBMM Gizli Celse Zabıtlarında Yusuf Akçura’nın Siyasi Mücadelesi.” Tarih ve Günce, 10 (2022): 187-208.
54. Yüksel, Burak, “II. Meşrutiyet ve Tek Partili Dönem İçerisinde Askerî ve Siyasî Bürokraside Tasfiyelere Dair Bir Değerlendirme: Heyet-i Mahsusalar Örneği.” Akademik Düşünce Dergisi 3, (Bahar 2021): 42- 59.
55. Tosun, Ulvi Ufuk. “Millî Mücadele Dönemi’nde Asker Firarileri Sorunu.” Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2017.
56. “Bakanlarımız”, Türkiye Cumhuriyeti Millî Savunma Bakanlığı, erişim 19.10.2025, https://www.msb.gov.tr/Bakanlar
57. “1924 Anayasası Teşkilâtı Esasiye Kanunu”, erişim 21.10.2025, https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1924-anayasasi