1950 Genel Seçimleri Öncesinde Türkiye’nin Siyasal Görünümüne Dair İngiliz Diplomatik Algısı: Büyükelçi Noel Charles’ın Raporları

Öz

1950 genel seçimleri, Türkiye’nin çok partili hayata geçiş sürecinde siyasi, iktisadi ve toplumsal dönüşümleri tetikleyen bir kırılma noktası olmuştur. Bu çalışma, söz konusu seçimlerin arifesinde Türkiye’deki politik atmosferi anlamak amacıyla, Büyük Britanya’nın Ankara Büyükelçisi Noel Charles tarafından 4 Mayıs 1950’de Dışişleri Bakanlığı’na gönderilen ve gizli ibaresi taşıyan Genel Seçimler Öncesi Türk Siyasi Partilerinin Konumu başlıklı raporu incelemektedir. Rapor, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ile Demokrat Parti’nin (DP) seçim stratejilerini, programlarını ve kamuoyuna yönelik söylemlerini nesnel bir biçimde karşılaştırmakta; iki parti arasındaki temel farklılıkları ve benzerlikleri ortaya koyarak seçim sürecinin dinamiklerini gözler önüne sermektedir. Noel Charles’ın değerlendirmeleri, seçimlerin yalnızca Türkiye iç politikasında değil, aynı zamanda uluslararası düzeyde de nasıl bir önem arz ettiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. CHP’nin kırsal kesim politikaları ve anayasa reformu girişimleri ile DP’nin ekonomik eleştirileri ve toplumsal tabanını genişletme çabaları seçim öncesi siyasi dengelerin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Bu bağlamda çalışma, Türkiye’nin demokratikleşme sürecinde 1950 seçimlerinin dönüştürücü etkisini analiz eden özgün bir dış gözlem belgesi üzerinden tarihsel bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye,
• 1950 Genel Seçimleri,
• Cumhuriyet Halk Partisi,
• Demokrat Parti,
• Millet Partisi,
• Büyük Britanya Konsolosluk Raporu,
• Büyükelçi Noel Charles.

The British Diplomatic Perception of Türkiye’s Political Landscape Before the 1950 General Elections: Ambassador Noel Charles’ Reports

Abstract

The 1950 general elections marked a critical turning point in Türkiye’s transition to a multi-party system, triggering significant political, economic, and social transformations. This study examines the political atmosphere in Türkiye on the eve of these elections through a confidential report titled The Position of Turkish Political Parties Prior to the General Elections, sent by the British Ambassador to Ankara, Noel Charles, to the British Foreign Office on 4 May 1950. The report offers an objective comparison of the election strategies, programs, and public discourses of the Republican People’s Party (CHP) and the Democrat Party (DP), highlighting the key differences and similarities between the two parties while revealing the underlying dynamics of the electoral process. Noel Charles’s assessments are particularly noteworthy in that they demonstrate the significance of the 1950 elections not only within the context of Turkish domestic politics but also in terms of their international implications. The CHP’s rural policies and constitutional reform initiatives, alongside the DP’s economic criticisms and efforts to broaden its popular support, played a decisive role in shaping the pre-election political landscape. In this context, the study provides a historical analysis of the transformative impact of the 1950 elections in Türkiye’s democratization process through a unique lens of external diplomatic observation.

Keywords

• Turkey,
• 1950 General Elections,
• Republican People Party,
• Democrat Party,
• Nation Party,
• British Consulate Report,
• Ambassador Noel Charles.

Kaynakça

1. I. Arşiv Belgeleri
2. FO 424/290, No. 7, RK 1011/1 No. 1, Turkey: Annual Review For 1949,January 4, 1950.
3. FO 424/290, No. 63, RK 1015/2, No. 5, Condition in Turkey, March 1, 1950.
4. FO 424/290, No. 108, RK 1851/2, No. 9, Situation in Turkey, Demonstrations at the Funeral of Marshal Cakmak, April 21, 1950.
5. FO 424/290, No. 121, RK 1017/5, No. 11, The Position of Turkish Political Parties Prior to the General Election, May 4, 1950.
6. Ahmad, Feroz, Bir Kimlik Peşinde Türkiye, çeviren Sedat Cem Karadeli, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
7. Ahmad, Feroz, Modern Türkiye’nin Oluşumu, Türkçesi Yavuz Alogan, İstanbul: Sarmal Yayınları, 1995.
8. Alpay, Yalın ve Emre Alkin. Olaylarla Türkiye Ekonomisi: Yirminci yüzyıl Türkiye Ekonomi Tarihi. İstanbul: Humanist, 2020.

9. Aslandaş, Alper Sedat ve Baskın Bıçakçı. Popüler Siyasi Deyimler Sözlüğü.İstanbul: İletişim Yayınları, 1995.
10. Bekmen, Ahmet, Siyaset Sosyolojisi Siyasallaşmanın Alanları, Özneleri ve Araçları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2024.
11. Boratav, Korkut, İktisat Tarihi: Çağdaş Türkiye 1908-1980. İstanbul: İmge Kitapevi, 2005.
12. Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi 1908-2002. İstanbul: İmge Kitapevi, 2005.
13. Findley, Carter V., Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokratik Reform Babıâli 1789-1922, çeviren Ercan Ertürk, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014.
14. Fontana, Benedetto, Hegemonya ve İktidar: Gramsci ve Machiavelli Arasındaki İlişki Üzerine. İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2013.
15. Gramsci, Antonio, Hapishane Defterleri I. Editör Joseph A. Buttigieg, Türkçesi Ekrem Ekici, İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2011.
16. Gramsci, Antonio, Modern Prens, çeviren Betül Parlak, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024.
17. Heper, Metin, Türkiye’de Devlet Geleneği. Ankara: Doğu Batı Yayınları,2018.
18. Huntington, Samuel P., Political Order in Changing Societies. London: Yale University Press, 1973.
19. Karpat, Kemal H., İslam›ın Siyasallaşması: Osmanlı Devleti›nin Son Döneminde Kimlik, Devlet, İnanç ve Cemaatin Yeniden Yapılandırılması, çeviren Şiar Yalçın, İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.
20. Karpat, Kemal H., Türk Demokrasi Tarihi: Sosyal, Kültürel, Ekonomik Temeller. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
21. Karpat, Kemal H., Türk Siyasi Tarihi: Siyasal Sistemin Evrimi, çeviren Ceren Elitez, İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
22. Karpat, Kemal H., Osmanlı’dan Günümüze Asker ve Siyaset. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
23. Karpat, Kemal H., Osmanlı’dan Günümüze Elitler ve Din, çeviren Güneş Ayas, İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
24. Kaynar, Mete Kaan ve Nurettin Kalkan. Cumhuriyet Dönemi Partiler Seçimler Beyannameler (1923-1980). Ankara: TBMM Basımevi, 2022.
25. Keyder, Çağlar, Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
26. Koçak, Cemil. CHP İktidarının Sonu: Türkiye’de İki Partili Siyâsi Sistemin Kuruluş Yılları (1945-1950), cilt 6, İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
27. Koçak, Cemil. Dönüşüm: Ordu, Din, Hukuk, Ekonomi ve Politika, Türkiye’de İki Partili Siyâsi Sistemin Kuruluş Yılları (1945-1950), cilt 4, İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
28. Koçak, Cemil. İkinci Parti: Türkiye’de İki Partili Siyâsi Sistemin Kuruluş Yılları (1945-1950), cilt 1, İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
29. Koçak, Cemil. İktidar ve Demokratlar, Türkiye’de İki Partili Siyâsî Sistemin Kuruluş Yılları (1945-1950), cilt 2, İstanbul: İletişim Yayınları, 2012.
30. Koçak, Cemil. Türkiye’de Millî Şef Dönemi (1938-1945), cilt 2, İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
31. Koçak, Cemil. Uzlaşma: Türkiye’de İki Partili Siyâsî Sisteminin Kuruluş Yıllar (1945-1950), cilt 5, İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
32. Kongar, Emre, 21. Yüzyılda Türkiye: 2000’li Yıllarda Türkiye’nin Toplumsal Yapısı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2001.
33. Mardin, Şerif, Türk Modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
34. Michels, Robert, Siyasi Partiler: Modern Demokrasideki Oligarşik Eğilimlerin Sosyolojik İncelemesi, çeviren İmre Sipahi, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2021.
35. Pareto, Vilfredo. The Mind and Society: Non-Logical Conduct, Volume I, New York: Harcourd, Brace and Company. 1916.
36. Tekeli, İlhan ve Selim İlkin. İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, cilt I, İletişim, İstanbul, 2014.
37. Tezel, Yahya S., Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923-1950). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
38. Timur, Taner, Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. İstanbul: İmge Kitapevi, 2003.
39. Oran, Baskın, “1939-1945: Savaş Kaosunda Türkiye, Göreli Özerklik-2, Dönemin Bilançosu. 1945-1960: Batı Bloku Ekseninde Türkiye-1, Dönemin Bilançosu”, Türk Dış Politikası, cilt I, Editör Baskın Oran, İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
40. Yalman, Galip L., Hegemonya Projeleri Olarak Devletçilik, Kalkınmacılık ve Piyasa, Liberalizm, Devlet, Hegemonya, Derleyen E. Fuat Keyman, İstanbul: Everest Yayınları, 2002.
41. Zürcher, Erik J., Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
42. Batır, Betül, “British Ambassador Noel Charles and Turkey’s Agenda (1949- 1951)”, Journal of Anglo-Turkish Relations 1, 2 (2020): 56-76.
43. Gök, Hacı Veli, “Mareşal Fevzi Çakmak’ın Vefatı’nın Türk Basınına Yansıması ve Radyoevi Hadisesi”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 35, (2021): 125-154.
44. Uzman, Nasrullah, “II. Dünya Savaşı Sonrasında Sovyet Talepleri ve Türkiye’nin Tepkisi”, Gazi Akademik Bakış 11, 22 (2018): 117-142.
45. Yıldırmaz, Sinan, “1950 Seçimleri ve Propaganda”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 6, (2004): 131-157.
46. Kurban, Vefa, “1950-1960 Yıllarında Türkiye ile Sovyetler Birliği Arasındaki İlişkiler”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi XIV, 28 (2014): 253-282.
47. Ezer, Feyzullah. “Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu.” erişim 28 Kasım 2024, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ciftciyi-topraklandirmakanunu/
48. İnan, Süleyman. “12 Temmuz Beyannamesi”, erişim 25 Kasım 2024, www.atatürkansiklopedisi.gov.tr.
49. Resmî Gazete. Kanun No: 4753 Sayı: 6032, Yayınlanma Tarihi: 15 Haziran 1945, erişim 11 Aralık 2024, https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc032/kanuntbmmc032/ kanuntbmmc03205618.pdf.
50. Resmî Gazete. Kanun No: 5618 Sayı: 7467, Yayınlanma Tarihi: 27 Mart 1950, erişim 11 Aralık 2024, https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc032/kanuntbmmc032/ kanuntbmmc03205618.pdf.
51. Sir Noel Hughes Havelock Charles. erişim 30 Eylül 2024, https://en.wikipedia.org/wiki/Noel_Charles.
52. Olgun, Kenan. “Türkiye’de Cumhuriyetin İlanından 1950’ye Genel Seçim Uygulamaları.” erişim 22 Aralık 2024, https://atamdergi.gov.tr/tammetin/99&turkenanolguntext
53. Özinan, Barış. “Mümtaz Faik Fenik.” Atatürk Ansiklopedisi, erişim 21 Kasım 2024, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/mumtaz-faikfenik-1905-1974/
54. Yargıtay Başkanlığı. “Halil İbrahim Özyörük.” erişim 23 Aralık 2024, https://www.yargitay.gov.tr/documents/acilisKonusma/1943-1944.pdf.
55. Yüksek Seçim Kurulu. “1950-1977 Yılları Arası Milletvekili Genel Seçim Sonuçları.” erişim 22 Aralık 2024, https://www.ysk.gov.tr/tr/1950-1977-yillari-arasi-milletvekili-genel-secimleri/3007.
56. Yüzyılın Göstergeleri. Türkiye İstatistik Kurumu, erişim 21 Kasım 2024, https://dps.tuik.gov.tr/index.php/s/Ykhvqq5bn7xSQtI#pdfviewer.