Erken Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Ayrılıkçı Faaliyetler

Öz

Türk tarihinde Erken Cumhuriyet dönemi, imparatorluktan ulus-devlete geçiş sürecinde köklü dönüşümlerin yaşandığı, siyasal ve toplumsal yeniden yapılanmanın hedeflendiği kritik bir dönemdir. Bu süreçte, etnik ve dini temelli ayrılıkçı hareketler yeni rejimin istikrarı açısından ciddi bir tehdit olarak karşımıza çıkmaktadır. Cumhuriyetin kurucu unsurları tarafından uluslaşma çabaları kapsamında ortak kimlik yaratılmak istenmiş ancak bu girişimler bazı gruplar tarafından asimilasyon olarak algılanmış ve etnik milliyetçiliğe zemin hazırlamıştır. Cumhuriyet kadrosu için Türk kimliği merkezli politikalar, dönemin siyasal koşulları bağlamında zorunlu bir tercih olarak ele alınmıştır. Bu bağlamda çalışma, Erken Cumhuriyet döneminde gerçekleşen ayrılıkçı hareketleri ve bu hareketlerin Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasal-toplumsal yapısına etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Türkiye’nin yeni kurumsal yapısını inşa etmeye çalıştığı bir dönemde başta Kürt ve Ermeni gruplar olmak üzere Çerkes, Laz, Arap, Yahudi ve Rum unsurların girişimleri incelenerek bu grupların toplumsal yapıda ve siyasal söylemde yarattığı dönüşümler analiz edilecektir. Çalışmanın temel veri kaynağını 1932 yılına ait azınlıklara ilişkin resmî raporlar oluşturmaktadır. Buna göre Erken Cumhuriyet döneminde bazı azınlık grupların yürüttüğü faaliyetler devletin iç güvenlik stratejilerinde merkezi bir konumda yer almış ve ülkenin iç istikrarını tehdit eden bir unsur haline gelmiştir. Türkiye, bu faaliyetlere karşı güvenlik önlemlerini artırmış, istihbarat mekanizmalarını güçlendirmiş ve kapsamlı yasal düzenlemeler gerçekleştirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ayrılıkçı hareketler
• Hoybun
• Ermeni
• Kürt
• Erken Cumhuriyet

Separatist Activities in Türkiye in the Early Republican Period

Abstract

The Early Republican period in Turkish history is a critical period in the transition from empire to nation-state, during which radical transformations were experienced and political and social restructuring was aimed. In this process, ethnic and religious-based separatist movements emerged as a serious threat to the stability of the new regime. The founding elements of the Republic sought to create a common identity within the scope of nation-building efforts, but these attempts were perceived as assimilation by some groups and paved the way for ethnic nationalism. For the Republican cadre, policies centered on Turkish identity were considered as a compulsory choice in the context of the political conditions of the period. In this context, this study aims to analyze the separatist movements that took place between 1923 and 1938 and their effects on the political-social structure of the Republic of Turkey. The study examines the attempts of Kurdish and Armenian groups, Circassian, Laz, Arab, Jewish and Greek elements, and analyzes the transformations these groups created in the social structure and political discourse at a time when Turkey was trying to build its new institutional structure. The main data source of the study is the official reports on minorities from 1932. Accordingly, the activities of some minority groups in the Early Republican period were central to the state’s internal security strategies and became a threat to the internal stability of the country. Turkey has increased its security measures against these activities, strengthened its intelligence mechanisms and implemented comprehensive legal arrangements.

Keywords

• Separatist movements
• Hoybun
• Armenian
• Kurdish
• Early Republic

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Arşivi (CBA).
2. Galanti, Avram, Türkler ve Yahudiler Tarihi, Siyasi Tetkik. İstanbul: Tan Matbaası, 1947.
3. Okudan Dernek, Kadriye ve Kemahlı Garipoğlu, Funda. Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye (1923-1950): Disiplinler Arası Bir Bakış. Ankara: Nobel Bilimsel, 2022.
4. Pınar, Mehmet, Suriye’de Son perde: Yeni Bir Hoybun (Ermeni-Kürt) Hareketi ve İtalya (1930-1939). Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2022.
5. Süslü, Azmi, Ermeniler, Tehcir ve Sonrası. Ankara: Berikan Yayınevi, 2009.
6. Tetik, Ahmet, Gürler, Melike ve Aksu, Çiğdem. Ermeni Komitelerinin Amaçları ve Eylemleri (Meşrutiyet’in İlanından Önce ve Sonra). Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 2008.
7. Yerasimos, Stefanos, Milliyetler ve Sınırlar Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu, çeviren Şirin Tekeli, İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
8. “Suikasçiler! Meddeiumumi ve polis tetkikata devam ediyor”, Cumhuriyet, 3 Teşrinievvel 1931, No: 2661.

9. Asker, Ahmet ve Yıldız, Emrah, “Ezberin İnşası: Millî Mücadele ve Erken Cumhuriyet Dönemi Basınında Kürt Meselesi.” Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi 16, 32 (Ocak 2011): 15-40. https://kebikecdergi.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/07/03_ emrahyildiz_ahmetasker_kurtmeselesi_dizgi.pdf
10. Balcıoğlu, Mustafa, “Birinci Dünya Savaşı Sırasında Karadeniz’de Rum Faaliyetleri ve Sivil Tepki.” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 4, 4 (Mayıs 1993):91-97. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/114376.
11. Bozarslan, Hamit, “Türkiye’de Kürt Milliyetçiliği: Zımnî Sözleşmeden Ayaklanmaya (1919-1925).” İmparatorluktan Cumhuriyete Türkiye’de Etnik Çatışma içinde, 89-121. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
12. Çakmak, Zafer, “Hoybun Cemiyeti Kuruluşu ve Teşkilatlanması.” Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi 5, 2 (Temmuz 2008): 27-61. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1670490.
13. Doğan Kader, Merve, “Millî Mücadele Dönemi’nde Karadeniz Bölgesi’ndeki Çetecilik Faaliyetleri.” Tarih İncelemeleri Dergisi 37, 2 (Aralık 2022): 493-520. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2861933.
14. Doğan, Orhan, “Ermeni Komiteleri Hınçak ve Taşnaksütun Rus Adalet Bakanı Y. Muravyev’in Ermeni Komitelerine İlişkin Raporu.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20 (Ocak 2008): 307- 328. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1723971.
15. Güllü, Ramazan Erhan, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Rumların İdaresi.” Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 5, 5 (Ağustos 2021): 153-171. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1878394.
16. Işık, Harun, “Kitabu Ta’limi Diyaneti’n-Nusayriyye Işığında Nusayri Teolojisi.” Bilimname 24, 1 (Ocak 2013): 31-56, https://bilimname.erciyes.edu.tr/sayilar/201301/20130102.pdf.
17. İlter, Erdal, “Ramgavar partisi Tarafından II. Meşrutiyet (1908) Meclis-i Mebusan’ına Sunulan Beyanname ve Program.” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 4, 4 (Mayıs 1993): 517-556. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/114394.
18. Mumyakmaz, Hatice, “Hâkimiyet-i Milliyye Gazetesi’ne Göre Millî Mücadele’de Milliyet: Türkler, Kürtler, Çerkezler, Hıristiyan Türkler, Ermeniler ve Rumlar (1920-1922).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 6, 15 (Aralık 2007): 111-129. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/233345.
19. Okur, Mehmet, “Millî Mücadele Dönemi’nde Fener Rum Patrikhanesi’nin ve Metropolitlerin Pontus Rum Devleti Kurulmasına Yönelik Girişimleri.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 8, 29 (Eylül 2002): 101-116. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/20627.
20. Sarınay, Yusuf, “Hoybun Cemiyeti ve Türkiye’ye Karşı Faaliyetler.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 14, 40 (Eylül 1997): 208-244. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1663967.
21. Gide, Fatih. “1911-1914 Yılları Arasında İstanbul’da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti’nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-kültürel Faaliyetleri.” Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Üniversitesi, 2011.
22. Turan, Mahmut. “Osmanlı Devleti’nde Çerkezler ve Ermeniler (1865-1923).” Doktora Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2020.
23. Üzüm, İlyas. “Nusayrilik.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 33: 270-274. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007