Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Taşra Teşkilatı ve İdare Heyetleri Üzerine Bir Analiz

Öz

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) hem kuruluş şekli hem de içine doğduğu siyasi atmosfer itibariyle Türk siyasal hayatının ilginç bir tecrübesini oluşturur. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’in talebi üzerine Fethi (Okyar) Bey tarafından kurulan SCF, dönemin siyasi ve ekonomik sorunlarını merkeze alan siyasi programı ile halkın büyük ilgisiyle karşılanmış ve bulduğu kitlesel destekle ülke genelinde önemli ölçüde örgütlenmeyi başarmıştır. Bu makalenin amacı, SCF’nin taşra teşkilatını ve idare heyetlerini yakından analiz etmektir. Bu bağlamda il, ilçe, nahiye, mahalle ve köy olmak üzere taşra teşkilatlanın tüm kademelerinin idare heyetlerinde görev almış kişilerin sosyoekonomik durumları ve siyasal eğilimleri tespit edilerek örgütsel muhalefet olarak SCF’nin nasıl bir özellik gösterdiği ile ilgili bazı sonuçlara ulaşılmaya çalışılmıştır. Parti taşradan merkeze doğru teşkilatlanma usulünü benimsemiştir. Kuruluşundan kısa bir süre sonra taşrada teşkilatlanmaya başlamış ve o dönem mevcut olan 63 ilin 38’inde teşkilatlanmayı başarmıştır. SCF’nin teşkilatlanma konusunda en güçlü olduğu yerler Batı Anadolu illeri olmuştur. Partinin taşrada teşkilatlanma konusunda yakaladığı başarıda, esnaf ve zanaatkârların, tüccarların, tarım kesiminin, yerel eşrafın ve profesyonel serbest meslek erbabının katkısı önemli rol oynamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Serbest Cumhuriyet Fırkası
• Muhalefet
• Fethi Okyar
• Cumhuriyet Halk Fırkası

An Analysis on the Provincial Organisation and Administrative Committees of the Free Republican Party

Abstract

The Free Republican Party (FRP) is an interesting experience of Turkish political life both in terms of the way it was founded and the political atmosphere in which it was born. Founded by Fethi (Okyar) Bey upon the request of President Gazi Mustafa Kemal, the FRP, with its political programme centred on the political and economic problems of the period, was welcomed with great interest by the public and managed to organise significantly throughout the country with the mass support it found. The purpose of this article is to closely analyse the provincial organization and administrative committees of the FRP. In this context, the socio-economic status and political tendencies of the people who served in the administrative committees of all levels of the provincial organisation, including provinces, districts, sub-districts, neighbourhoods and villages, were determined in order to reach some conclusions about the characteristics of the FRP as an organisational opposition. The party adopted the method of organisation from the provinces to the centre. Shortly after its foundation, the party started to organise in the provinces and succeeded in organising in 38 of the 63 provinces that existed at that time. The FRP was strongest in terms of organisation in the provinces of Western Anatolia. The contribution of tradesmen and craftsman, merchants, agricultural sector, local notables and professional self-employed people played an important role in the party's success in organising in the provinces.

Keywords

• Free Republican Party
• Opposition
• Fethi Okyar
• Republican People

Kaynakça

1. “Serbest Cumhuriyet Fırka’nın idare heyeti azalarını gösteren esas defter.” Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 490.1.0.0/435.1804.1.
2. “Serbest Cumhuriyet Fırkası idare heyeti azalarından şüpheli olanların listeleri.” BCA, 490.1.0.0/435.1805.1.
3. “Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın teşkilatı ile ilgili CHP Genel Sekreterliği’ne sunulan raporlar.” BCA, 490.1.0.0 /435.1804.2.
4. “Vekalet emrinde bulunan Aydın eski Valisi Kamil hakkında Memurin Kanunu’nun geçici 1. maddesinin tatbiki.” BCA, 30.18.1.2/14.66.1.
5. “Vekalet emrinde bulunan Adana eski Valisi Müştak Lütfü hakkında Memurin Kanunu’nun geçici 1. maddesinin uygulanması.” BCA, 30.18.1.2/14.65.20.
6. “Moskova eski Sefiri Galip Kemal Bey’in Millî Mücadele sırasında yapılan davete uymadığından görevinden alınarak emekliye sevki.” BCA, 30.18.1.2./5.48.13.
7. “Serbest Cumhuriyet Fırkası’na kaydolacak mürtecilerin bildirilmesi.” BCA, 490.1.0.0/ 1.4.11.
8. “Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın faaliyetleri konusunda uyanık olunması.” BCA, 490.1.0.0/ 1.4.12.

9. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 3, Cilt 21, İçtima 3, 25.09.1930.
10. TBMM, TBMM Birinci Dönem Milletvekili Albümü (1920-1923). Ankara: TBMM Basımevi, 2022.
11. T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri. Ankara: Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, 1989.
12. T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü, Türkiye’de Siyasi Dernekler II. Ankara: Başbakanlık Devlet Matbaası, 1950.
13. Ağaoğlu, Ahmet, Serbest Fırka Hatıraları. İstanbul: İletişim Yayınları, 1994.
14. Akbulut, Erden ve Tunçay, Mete, Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (1920- 1923). İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
15. Aybars, Ergün, İstiklal Mahkemeleri 1920-1927. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2024.
16. Çavdar, Tevfik, “Serbest Fırka.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 8: 2052-2059. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
17. Çelik, Kemal, Millî Mücadele’de Adana ve Havalisi (1918-1922). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
18. Demirel, Ahmet, Birinci Meclis’te Muhalefet, İkinci Grup. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
19. Demirel, Ahmet, Tek Partinin İktidarı, Türkiye’de Seçimler ve Siyaset (1923- 1946). İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
20. Emrence, Cem, 99 Günlük Muhalefet Serbest Cumhuriyet Fırkası. İstanbul: İletişim Yayınları, 2021.
21. Halıcı, Şaduman. “Yüzellilikler.” Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, 1998.
22. İlmen, Süreyya, Dört Ay Yaşamış Olan Zavallı Serbest Fırka. İstanbul: Muallim Fuad Gücüyener Yayınevi, 1951.
23. İnönü, İsmet, Hatıralar. cilt 2, 1. bs., Ankara: Bilgi Yayınevi, 1987.
24. Kılıç, Rahşan. “Birinci Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde İçel Milletvekilleri ve Siyasi Faaliyetleri.” Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi, 2015.
25. Koçak, Cemil, Umumi Müfettişlikler (1927-1952). İstanbul: İletişim Yayınları,2003.
26. Okyar, Osman ve Seyitdanlıoğlu, Mehmet, Atatürk, Okyar ve Çok Partili Türkiye, Fethi Okyar’ın Anıları. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2024.
27. Öztürk, Kazım, Türk Parlamento Tarihi TBMM-II. Dönem 1923-927. cilt 3, Ankara: TBMM Vakfı Yayınları, 1993-1995.
28. Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıralar. cilt II. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1973.
29. Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasi Partiler, 1859-1952. İstanbul: ARBA Yayınları, 1995.
30. Tunçay, Mete, Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.
31. Uyar, Hakkı, “SCF’nin Yayın Organı: Serbes Cumhuriyet Gazetesi.” Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Liberalizm, cilt 7. Editör Tanıl Bora ve Murat Gültekingil, 217-223. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
32. Weiker, Walter F., Plitical Tutelage and Democracy in Turkey- The Free Party and its Aftermath. Leiden: E.J. Brill, 1973.
33. Yetkin, Çetin, Serbest Cumhuriyet Fırkası Olayı. İstanbul: Karacan Yayınları, 2004.
34. Yılmaz, Mehmet Serhat, “Geçmişten Günümüze Kastamonu Basın Hayatı”, 81 İlde Kültür ve Şehir içinde, 336-345. İstanbul: Kastamonu Valiliği Yayını, 2018.
35. Güneş, Günver, “Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Aydın’da Teşkilatlanması ve 1930 Belediye Seçimleri Üzerinde Oluşan Tartışmalar.” Tarih Araştırmaları Dergisi 25, 39 (2006): 117-147, https://doi.org/10.1501/ Tarar_0000000224.
36. Karabulut, Umut, “Atatürk Dönemi Avukatlık Kanunları (1924 ve 1938).” Atatürk Ansiklopedisi, erişim 4 Mart 2025, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ataturk-donemi-avukatlik-kanunlari-1924-ve-1938/?pdf=3834.
37. Karakaş, Ömer, “Balıkesir’de Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Teşkilatlanması ve Belediye Seçimleri (1930).” Journal of Turkish Studies 8, 5 (2013): 357-375. https://turkishstudies.net/DergiTamDetay.aspx?ID=4475
38. Kırzıoğlu, M. Fahrettin, “Cihângîroğlu İbrâhim Aydın (1874- 1948)’daki Millî-Mücadele’de Kars ve Atatürk ile İlgili Belgeler.” Belleten 48, 189-190 (Nisan 1984): 109-166. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2036044.
39. Küçükuğurlu, Murat, “Cihangiroğlu İbrahim Bey’in 93 Harbi’nden Kurtuluş Savaşı’na Kadar Kars ve Çevresindeki Teşkilatlanmada Oynadığı Rol”, Atatürk Dergisi 3, 2 (2002): 249-260, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/26065.
40. Öztoprak, İzzet, “Adana ve Çevresinde Müdafaa-i Hukuk Çalışmaları.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 8, 22 (Kasım 1991): 117-139. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1165027.
41. Pınar, Mehmet, “Bozkır’da Muhalefet: Serbest Cumhuriyet Fırkası Konya Teşkilatı.” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Cumhuriyet Özel Sayısı (Ekim 2023):115-129. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1308209.
42. Pınar, Mehmet, “Bursa’da Serbest Cumhuriyet Fırkası Teşkilatı ve İktidar İle Çekişmesi.” History Studies 6, 3 (2014): 295-310. https://www.historystudies.net/bursada-serbest-cumhuriyet-firkasi-teskilati-veiktidar-ile-cekismesi_589.
43. Pınar, Mehmet, “Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Doğu Anadolu Bölgesi Teşkilatlanması.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 4, 11 (2017):101-118. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/36145/408636.
44. Tabak, Serap, “Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın İzmir Vilâyetindeki Teşkilatı ve Faaliyetleri.” Tarih İncelemeleri Dergisi 8, 1 (1993): 183-202. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/58310.
45. Ünüvar, Süleyman ve Özlü, Zeynep Yıldız, “1930 Yılında Gaziantep’te Yapılan Yerel Seçimlere Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Katılması ve Yaşanan Tartışmalar.” Türk Dünyası Araştırmaları 122, 240 (Mayıs-Haziran 2019): 131-154. https://dergipark.org.tr/tr/download/articlefile/1470192.
46. Varlık, Bülent, “Ata Çelebi ve Akın Gazetesi (1944-1946) Üzerine Notlar.” Kebikeç, 34 (2012): 241-256. https://kebikecdergi.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/02/13_bulentvarlik_atabey_dizgibitti_ gorselcok_ozyok.pdf.
47. Yalçın, E. Semih, “Dahiliye Vekili Nazım Bey’in İstifası Meselesi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi XI, 32 (1995): 405-416. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1172083