Başbakan Adnan Menderes’in İspanya’daki Siyasi-İktisadi Temasları ve “Türkiye-İspanya Dostluk Antlaşması” (15-19 Nisan 1959)

Öz

Akdeniz’in stratejik konumu, çevresindeki devletleri tarih boyunca rekabete sürüklemiş; bu rekabetin önemli örneklerinden biri de Osmanlı ve İspanya arasında yaşanmıştır. Akdeniz’in iki ucunda yer alan bu iki güç, uzun süren çatışmaların ardından 18. yüzyıl ortalarından itibaren dostane ilişkilere yönelmiştir. Tarihsel serüvenlerinde çeşitli paralellikler bulunan iki devletin duraklama dönemlerinin zaman bakımından yakınlığı, düşmanlıklarla örülü ilişkilerin yerini daha yapıcı bir tavra bırakmıştır. Bu doğrultuda ilk adım İspanya tarafından atılmış; Kral III. Carlos’un 1759’da İstanbul’a elçi göndermesi ve 1782’de imzalanan dostluk antlaşması Türk-İspanyol ilişkilerinin resmî başlangıcını oluşturmuştur. İki ülkede yaşanan siyasi dönüşümler, ikili temaslarda zaman zaman kesintilere yol açsa da süreç genel olarak devam etmiştir. Bu ilişkilerde önemli dönüm noktalarından biri, Nisan 1959’da Başbakan Adnan Menderes’in gerçekleştirdiği İspanya ziyareti olmuştur. Ziyaret, siyasi ve ekonomik iş birliğini geliştirme amacı taşımış ve Türkiye–İspanya Dostluk Antlaşması’nın imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Görüşmeler dönemin basınında dikkat çekmiş ve Türkiye ile İspanya’nın ikili ilişkileri derinleştirme isteğini yansıtmıştır. Bu çalışma ile Türk-İspanyol ilişkilerinin dostluk çerçevesinde sürdürülmesine dair önemli bir adım olan Başbakan Adnan Menderes’in İspanya ziyareti ve sonucunda imzalanan dostluk antlaşması ele alınacaktır. Gezi için yapılan hazırlıklar, iki ülke arasındaki diplomatik süreç, gezinin gerçekleşmesi ve sonuçları arşiv belgeleri, gazeteler ve araştırma eserler ışığında aydınlatılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İspanya
• Dostluk Antlaşması
• Demokrat Parti
• Başbakan Adnan Menderes

Prime Minister Adnan Menderes’ Political and Economic Contacts in Spain and The Turkish–Spanish Friendship Treaty (15-19 April 1959)

Abstract

The strategic location of the Mediterranean has historically drawn surrounding states into rivalry, with the Ottoman Empire and Spain providing a prominent example. Positioned at opposite ends of the sea, these powers shifted from centuries of conflict to amicable relations from the mid-18th century onward. The temporal proximity of their periods of stagnation and parallels in their historical trajectories facilitated the replacement of enmity with a constructive approach. Spain took the first step: King Charles III dispatched an envoy to Istanbul in 1759, and the friendship and navigation treaty signed in 1782 marked the official beginning of Turkish–Spanish relations. Despite occasional interruptions due to political changes, bilateral contacts continued. A major turning point was Prime Minister Adnan Menderes’s official visit to Spain April 1959. Aimed at strengthening political and economic cooperation, the visit culminated in the Türkiye–Spain Treaty of Friendship and Cooperation. The talks received significant coverage in the contemporary press, reflecting both nations’ commitment to deeper ties. This study examines Menderes’s visit —a key milestone in the friendly framework of Turkish–Spanish relations— and the resulting treaty. The preparations, diplomatic process, proceedings of the visit, and its outcomes are analysed using archival documents, contemporary newspapers, and scholarly literature.

Keywords

• The Friendship Treaty
• the Democratic Party
• Prime Minister Adnan Menderes
• Spain

Kaynakça

1. I. Arşiv Kaynakları
2. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
3. “12 Nisan-22 Nisan 1959 İspanya Seyahati Büro Masrafları”, BCA, 010.09.0/195.600.3.8 (30.04.1959).
4. “İspanya gezisinin masraflarının onaylanmasına dair kararname”, BCA, 30.18.01/152.35.19 (03.07.1959).
5. “Sabık İspanya Hariciye Nazırı Hakkında Mücmel Malumat”, BCA,030.01/07.39.25 (01.05.1959).
6. “Sahra Genel Valisi Mariano Alonso Alonso’nun, Adnan Menderes’e İspanya ziyareti ile ilgili 17 Nisan 1959 tarihli bir mektubu”, BCA, 030.01/63.386.6 (17.04.1959).
7. “Türkiye-İspanya Dostluk Anlaşması’na dair rapor”, BCA, 30.1.0.0/63.386.5 (00.04.1959).
8. B. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA)

9. “İspanya`nın tarihini, coğrafi durumunu, devlet teşkilatını, yasama-yürütme yargı erklerini, dış politikasını, Türk-İspanyol ilişkilerini, iktisadi ve mali durumunu, dış ticaretini özetleyen kitapçık”, TDA, 537/7437-43740- (01.11.1958).
10. Albayrak, Mustafa, Türk Siyasi Tarihinde Demokrat Parti (1946-1960).Ankara: Phoenix Yayınevi 2004.
11. Erkin, Feridun Cemal, Dışişlerinde 34 Yıl Madrid, Paris, Londra Büyükelçiliği III. Ankara: Türk Tarih Kurumu 2008.
12. Eroğul, Cem, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi 1990.
13. Ignacio and Iván Notario López, The Spanish Tercios 1536-1704. UK: Osprey Publishing, 2012.
14. Prescott, Semra, İspanyol-Türk Edebi, Kültürel ve Siyasi Münasebetleri (1096-1499). Ankara: TTK, 2011.
15. Türk Dış Politikası I, ed. Baskın Oran, İstanbul: İletişim Yayınevi 2003.
16. Türk Dış Politikasında Liderler, Yay. Haz. Ali Faik Demir, İstanbul: Bağlam Yayıncılık 2007.
17. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Büyük Osmanlı Tarihi, cilt V, Ankara: TTK, t.y.
18. Alacı, Beral. ““İspanyol Mülteciler Olayı” Çerçevesinde Türkiye-İspanya İlişkileri,” Bir Güzel İnsan Cengiz Çakaloğlu Armağanı, Editör Nurettin Gülmez, 667-673. Ankara: Akademisyen Yayınevi, 2024.
19. Alacı, Beral, “Atatürk’ün Diplomatlarından Tevfik Kamil Koperler ve Madrid Elçiliği Dönemindeki Çalışmaları (1934-1938).” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51 (Mart 2021), 445-464. https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/issue/61126/908226
20. Arıkan, Muzaffer, “XIV-XVI. Asırlarda Türk-İspanyol Münasebetlerine Toplu Bir Bakış.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 23, 3-4, (Ocak 1965): 239-256. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2152790
21. Aydın, Mustafa. “İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye 1939-1945.” Türk Dış Politikası I, Editör Baskın Oran, 399-476. İstanbul: İletişim Yayınevi 2003.
22. Bal, Faruk, “Osmanlı’yı Tanımak: Osmanlı-İspanya İlişkilerinde Yeni Dönem ve “1784 Yılında İstanbul’a Seyahat” Kitabı.” Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (İSMUS) II, 2 (2017): 23-56. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/630199.
23. Birlik, Gültekin K., “Atatürk Dönemi Dış Politikasında Barış İlkesinin Uygulanmasına Bir Örnek: İspanya İç Savaşı.” Gazi Akademik Bakış Dergisi 30, 15 (Yaz 2022): 119-121. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2488022.
24. Demir, Burcu, “Demokratikleşme Sürecinde Terörizm Bağlamında Bir Karşılaştırma: İspanya ve Türkiye.” EURO Politika 1, (2016): 61. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/700809
25. Duman, Melih ve Şahin Çaylı, “İki Dünya Savaşı Arası Dönemde Türkiye-İspanya İlişkileri (1923-1939).” İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 12, 2 (Haziran 2023): 606-625. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2876708.
26. Dursun, Davut. “Bağdat Paktı.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 4: 446-447.İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
27. Erhan, Çağrı. “ABD ve NATO’yla İlişkiler.” Türk Dış Politikası I, Editör Baskın Oran, 543-550. İstanbul: İletişim Yayınevi 2003.
28. Gülsoy, Berksan, “İspanya İç Savaşı’nda Türkiye’nin Tavrı ve Savaşta Yer Alan Türk Vatandaşları.” Türk Dünyası Araştırmaları 136, 270 (Ekim 2024): 297-309. https://dergipark.org.tr/tr/download/articlefile/3554217
29. Kırca, Coşkun, “Dış Politika-Türk İspanyol Andlaşması.” Vatan, 18 Nisan 1959.
30. Özcan, Nezahat, “Yahya Kemal Beyatlı’nın Elçilik Yılları ve Diğer Resmi Vazifeleri.” Bilig 1, (Bahar 1996): 31-38. https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3715-published.pdf
31. Tellal, Erel. “SSCB’yle İlişkiler.” Türk Dış Politikası I, Editör Baskın Oran, 502. İstanbul: İletişim Yayınevi 2003.
32. Yenerer, Meltem, “Adnan Menderes.” Türk Dış Politikasında Liderler, Yay.Haz. Ali Faik Demir, 25-124. İstanbul: Bağlam Yayıncılık 2007).
33. Yüksel, Murat ve Mehmet Özmenli. “İkinci Dünya Savaşı Döneminde Türkiye-İspanya İlişkileri (1939-1945).” Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, 77 (Kış 2019): 293-300. https://www.academia.edu/58438687/İkinci_Dünya_Savaşı_Döneminde_Türkiye_İspanya_İlişkileri_1939_1945_
34. İnan, Süleyman. “Başbakan Adnan Menderes’in Uçak Kazası (17 Şubat 1959).” Atatürk Ansiklopedisi, erişim 8 Eylül 2025, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1201/Başbakan-Adnan-Menderes’in-Uçak-Kazası-(17-Şubat-1959)
35. Unat, Kadri. “Zafer Gazetesi.” Atatürk Ansiklopedisi, erişim 10 Eylül 2025, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/992/Zafer-Gazetesi