A Key Milestone in the Transition to Multi-Party Political Life: President Ismet Inönü’s Eastern Tour

Abstract

Following the establishment of the People’s Party, the oldest political party in the history of the Republic of Turkey, on September 9, 1923, there were two attempts at multi-party political life during the Atatürk era. However, both attempts failed for different reasons. The post-Atatürk era of İsmet İnönü began almost simultaneously with World War II, pushing Turkey towards a policy of staying out of the war. Having successfully implemented this policy, Turkey decided to align itself with Western democratic countries after the war. President İsmet İnönü himself was the driving force behind this process. With the opening of the way for a multi-party system, opposition parties began to be established, among which the Democratic Party (DP), founded by former CHP members, took the lead. However, the new era also brought political tensions. Steps were taken towards a solution between President and CHP Chairman İsmet İnönü and DP Chairman Celal Bayar to reduce the tension between the CHP and the DP. First, there was the 1947 statement, which went down in history as the “July 12 Declaration,” in which İnönü guaranteed equality to all political parties. Then, in September of the same year, a DP deputy accompanied İnönü on his trip to the eastern provinces. This was the most important feature that distinguished this trip from previous ones. This study will attempt to reveal the significance of İnönü’s trip with a DP figure, which differed from his previous trips, in the history of Turkish democracy. The study is based on information from the Presidential İsmet İnönü Archive and the press of the period. In addition, relevant research works have also been utilized.

Keywords

• İsmet İnönü
• Nuri Özsan
• Eastern tour
• Multi-party system
• Turkish democracy

Çok Partili Siyasi Hayata Geçişte Önemli Bir Eşik: Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Doğu Seyahati

Öz

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en eski siyasi partisi Halk Fırkası’nın 9 Eylül 1923’te kurulmasının akabinde Atatürk döneminde iki kez çok partili siyasi hayat tecrübesi yaşanmıştır. Ancak iki girişim de farklı gerekçelerle başarıya ulaşamamıştır. Atatürk sonrası İsmet İnönü döneminin neredeyse 2. Dünya Savaşı ile başlaması, Türkiye’yi önceliğinin savaş dışı kalma politikasına itmiştir. Bu politikasını başarıyla gerçekleştiren Türkiye, savaş sonrası Batılı demokratik ülkeler safında yer almaya karar vermiştir. Bu sürecin yürütücüsü bizzat Cumhurbaşkanı İsmet İnönü olmuştur. Çok partili hayatın önünün açılmasıyla muhalefet partileri kurulmaya başlanmış, bunlar içinde, eski CHP’lilerin kurduğu Demokrat Parti (DP) başı çekmiştir. Fakat yeni dönem siyasi gerilimleri de beraberinde getirmiştir. CHP ile DP arasındaki gerilimi düşürmek için Cumhurbaşkanı ve CHP Genel Başkanı İsmet İnönü ile DP Genel Başkanı Celal Bayar arasında çözüme yönelik adımlar atılmıştır. İlk önce, tarihe “12 Temmuz Beyannamesi” olarak geçen ve İnönü’nün tüm siyasi partilere eşitlik güvencesi verdiği 1947’deki açıklaması; akabinde aynı yılın Eylül ayında İnönü’nün Doğu illerine yaptığı seyahate DP’li bir milletvekilinin eşlik etmesi gerçekleşmiştir. Bu, seyahati daha öncekilerden ayıran en önemli özellik olmuştur. Bu çalışmada, İnönü’nün DP’li bir isimle gerçekleştirdiği ve o güne kadarki diğer seyahatlerinden farklılık arz eden bu seyahatinin Türk demokrasi tarihindeki önemi ortaya konmaya çalışılacaktır. Çalışmanın temelini Cumhurbaşkanlığı İsmet İnönü Arşivi ile dönemin basınında yer alan bilgiler oluşturmaktadır. Ayrıca, konuyla ilgili araştırma eserlerden de istifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İsmet İnönü
• Nuri Özsan
• Doğu seyahati
• Türk demokrasisi
• Çok partili hayat

Kaynakça

1. I. Arşiv Kaynakları
2. “Demokrat İzmir Yazı İşleri Müdürü Mithat Perin’in Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye yurtiçi seyahati esnasında beraber bulunmaları hakkında gönderdiği telgraf”, Cumhurbaşkanlığı İsmet İnönü Arşivi (CİİA), Yer No: 2/13-16, Fihrist No: 9424-3.
3. “Cumhurbaşkanlığı Başyaveri Cevdet Tolgay’ın Sivas-Şibin Karahisar- Giresun yolunun durumu ile ilgili Sivas Valiliğine yazdığı yazı yurt içi seyahatlerine dair yazışmalar”, CİİA, Yer No: 2/13-21, Fihrist No:9818-1.
4. “Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün son seyahatlerinde Tercan’ın Kargın Köyünden Abdülkerim Kılıç imzası ile verilen Köy Muhtarı İlyas Bingöl’ün suistimalleri hakkında İç İşleri Bakanlığına yazılan yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-21, Fihrist No: 9798-4.
5. “Cumhurbaşkanı İnönü’nün Erzurum ve Kars’a yapmış olduğu geziye dair yaptığı görüşme ve tetkikleri gönderen Anadolu Ajansı haberi”, CİİA, Yer No: 2/13-16, Fihrist No: 9428-1.
6. “Cumhurbaşkanı İnönü’nün Erzurum ve Kars’a yapmış olduğu geziye dair yaptığı görüşme ve tetkikleri gönderen Anadolu Ajansı haberi”, CİİA, Yer No: 2/13-16, Fihrist No: 9428-2.
7. “Bayan İnönü Kars Kalesinde”, CİİA, Yer No: 2/13-16, Fihrist No: 9446-2.
8. Kars’tan Fezail Erdem ve Faik Kara’nın, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ile görüşebilmek için randevu talebinde bulundukları başvuru, CİİA, Yer No: 2/13-17, Fihrist No: 9490-55.

9. “Kars/Gazi Muhtar Paşa İlkokul Öğretmeni A. Hamdi Sözen’in, borçlarının miktarı hakkında Kars Valisi Esat Onat’a gönderilen yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-20, Fihrist No: 7766-23.
10. “Her türlü işlerini odun ve kömürden temin eden köylüler adına Sarıkamış’ın Boyalı köyünden Garip Oğlu Aşır Yılmaz imzası ile gelen müracaat”, CİİA, Yer No: 2/13-26, Fihrist No: 10129-3.
11. “Sarıkamış’tan Fatma Gerçek’in Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye takdim ettiği işleme için namına yirmi lira gönderildiğine dair yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-22, Fihrist No: 9887.
12. “Sarıkamış’tan Fatma Gerçek’in Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye takdim ettiği işlemeyi sunduğu mektubu, CİİA, Yer No: 2/13-22, Fihrist No: 9887-1.
13. “Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün 12.09.1947- 26.09.1947 yurt içi seyahatlerine dair yazı ve gidilmesi düşünülen yerler”, CİİA, Yer No:2/13-2, Fihrist No: 9819-5.
14. “Cumhurbaşkanı İnönü’nün doğu gezisi esnasında Bayburt’tan geçerken civar köy ve kasabaların okul durumu hakkında arzedilenlerin doğruluk derecesinin sorulması üzerine, Milli Eğitim Bakanı’nın konu ile ilgili verdiği malumat hakkında Milli Eğitim Bakanı Reşat Şemesettin Sirer’e gönderilen yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-22, Fihrist No: 9890.
15. “13 Eylül 1947 Cumhurbaşkanı İsmet İnönü Gümüşhane’de. (Gümüşhane’den Sadettin Sönmez’in, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Gümüşhane’yi ziyaretlerine ait 3 adet fotoğrafı takdim etmesi)”, CİİA, Yer No: 2/14-8, Fihrist No: 11385-3.
16. “13 Eylül 1947 Cumhurbaşkanı İsmet İnönü Gümüşhane’de. (Gümüşhane’den Sadettin Sönmez’in, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Gümüşhane’yi ziyaretlerine ait 3 adet fotoğrafı takdim etmesi)”, CİİA, Yer No: 2/14-8, Fihrist No: 11385-4.
17. “Cumhurbaşkanımızın 12.09.1947- 26.09.1947 yurt içi seyahatlerine dair yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-21, Fihrist No: 9819-1.
18. “Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Samsun ve Diyarbakır gezileri esnasında TBMM Milli Savunma bütçesi yapılacağından Ankara’da bulunması gereğine dair yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-16, Fihrist No: 9432.
19. “Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Rize-Artvin seyahatlerine dair yazı”, CİİA, Yer No: 2/13-21, Fihrist No: 9818.
20. Milletvekili Genel Seçimleri 1923-2011, Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu, 2012.
21. TBMM Tutanak Dergisi
22. Albayrak, Mustafa, Türk Siyasi Tarihinde Demokrat Parti (1946-1960).Ankara: Phoenix Yayınevi, 2004.
23. Ahmad, Feroz, Modern Türkiye’nin Oluşumu. 8. bs. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2009.
24. Ağaoğlu, Samet, Siyasi Günlük Demokrat Parti’nin Kuruluşu. 4. bs. yayına hazırlayan Cemil Koçak, (İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
25. Atatürk, Gazi Mustafa Kemal, Nutuk-Söylev. cilt II (1920-1927), 10. bs.Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
26. Aydemir, Şevket Süreyya, Tek Adam Mustafa Kemal 1922-1938. cilt 3, 26. bs.İstanbul: Remzi Kitabevi, 2011.
27. Baban, Cihad, Politika Galerisi Bir Devrin Hükümranları. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
28. Birgit, Orhan, Evvel Zaman İçinde. 4. bs. İstanbul: Doğan Kitap, 2012.
29. Celal Bayar Arşivinden Serbest Fırka Anıları, yayına hazırlayan Emine Gürsoy Naskali, İstanbul: Doğan Kitap, 2015.
30. Çufalı, Mustafa, Türkiye’de Demokrasiye Geçiş Dönemi (1945-1950).Ankara: Babil Yayıncılık, 2004.
31. Demokrat Parti Kurucuları Bu Dâvânın Adamı Değillerdir, hazırlayan Müstakil Demokratlar Grubu, Yeni Matbaa, Ankara 20 Haziran 1949.
32. Derin, Haldun, Çankaya Özel Kalemini Anımsarken (1933-1951). Yayına hazırlayan Cemil Koçak, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995.
33. Erim, Nihat, Günlükler 1925-1979. cilt 1, hazırlayan Ahmet Demirel, İstanbul:Yapı Kredi Yayınları, 2005.
34. Eroğul, Cem, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi. 4. bs. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2003.
35. Goloğlu, Mahmut, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-IV (1946-1950) Demokrasiye Geçiş. 2. bs. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021.
36. Gülen, Ahmet, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Seyahatleri (1938-1950). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2023.
37. Gülen, Ahmet, Türkiye’de Partili Cumhurbaşkanı Tartışmalarının Kısa Tarihçesi (1923-1950). İstanbul: Tarihçi Kitabevi, 2018.
38. Haytoğlu, Ercan. “İnönü Döneminde Türkiye’de Siyasal Yaşam (1938- 1950)”. Yakın Dönem Türk Politik Tarihi. 2. bs. Editör Süleyman İnan ve Ercan Haytoğlu, 77-115. Ankara: Anı Yayıncılık, 2007.
39. Heper, Metin. İsmet İnönü, çeviren Sermet Yalçın, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008.
40. İnönü, İsmet, Defterler (1919-1973), cilt 1, 3. bs. hazırlayan Ahmet Demirel, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
41. Karpat, Kemal, Türk Demokrasi Tarihi. 3. bs. İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.
42. Koçak, Cemil. “Siyasal Tarih (1923-1950)”, Türkiye Tarihi Çağdaş Türkiye 1908-1980. cilt 4, 8. bs. Yayına Hazırlayan: Sina Akşin, 125-211. İstanbul: Cem Yayınevi, 2005.
43. Özdemir, Hikmet, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk. İstanbul: Doğan Kitap, 2019.
44. Pabuççular, Hazal, Cumhuriyet’in Dış Politikası Olaylar, Aktörler, Kurumlar 1923-2023. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2023.
45. Toker, Metin, Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları Tek Partiden Çok Partiye (1944-1950). 3. bs. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1990.
46. Turan, Şerafettin, İsmet İnönü Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
47. Uyar, Hakkı, 100 Soruda Cumhuriyet Halk Partisi Tarihçesi (1923-2010). Ankara: Anka Yayınları, 2012.
48. Yeşil, Ahmet, Türkiye’de Çok Partili Siyasi Hayata Geçiş. 2. bs. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
49. Zürcher, Eric Jan, Cumhuriyetin İlk Yıllarında Siyasal Muhalefet Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924-1925). İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
50. Zürcher, Eric Jan, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. 32. bs. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
51. Akandere, Osman. “1946 Genel Seçimleri ve Sonuçları Üzerinde İktidar ve Muhalefet Partileri Arasında Yapılan Tartışmalar II”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 26, 76 (2010): 1-26. https://dergipark.org. tr/tr/download/article-file/676407.
52. Atay, Falih Rıfkı. “Demokrasiyi Geliştirme Yolu”, Ulus, 24 Eylül 1947.
53. Bayur, Hikmet. “Cumhurbaşkanı’nın Doğu İllerindeki Gezisi”, Kudret, 19 Eylül 1947.
54. Bayur, Hikmet. “Cumhurbaşkanı’nın Giresun Demeci ve Demokrat Parti Başkanının Açıklamaları”, Kudret, 27 Eylül 1947.
55. Çavuşoğlu, Hüseyin. “12 Temmuz Beyannamesi Süreci ve Beyannamenin Türk Siyasal Hayatına Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme”, Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 12, 23 (2021): 141-154. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bartiniibf.
56. Ebüzziya, Ziyad. “Hükümetin İcraatını Bekliyoruz”, Tasvir, 25 Eylül 1947.
57. Irmak, Sadi. “Erzurum ve Kars Hitabeleri”, Ulus, 19 Eylül 1947.
58. Kaan, Oğuz. “İktidar ve Muhalefet İlişkileri Çerçevesinde Demokrat Parti’nin Birinci Kongresi”, Akademik Hassasiyetler 8, 15 (2021): 165-187. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1461599.
59. Kaymak, İlhami. “İnönü Gezisinden İntibalar.” İleri Demokrasi, 18 Eylül 1947.
60. Özacun, Orhan. “Siyaset Tarihimizde Milli Kalkınma Partisi”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 2, (2002): 205-233. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/9947.
61. Yalman, Ahmet Emin. “Şarka Giden Yolcu”, Vatan, 20 Eylül 1947.
62. Şakiroğlu, Mahmut H. “Bayur, Yusuf Hikmet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt 5, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.