Unutulmuş Bir Soykırım Örneği: Menemen Katliamı (17 Haziran 1919)

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 51, 919 - 971, 30.12.2025

Abdullah Doğtekin

https://doi.org/10.18244/cttad.1784183

Öz

Bu çalışma Yunanların 17 Haziran 1919 tarihinde yerli Rumlarla iş birliği içerisinde Menemen kazasında gerçekleştirdikleri katliamı konu edinmektedir. Yunan ordusu ve Yerli Rumlar tarafından işlenen bu suçun adı kelimenin tam anlamıyla bir soykırımdır. Zira Menemen’in Müslüman halkı topyekûn yok edilmek istenilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın amacı; Menemen ve çevresinde katliamla birlikte gerçekleştirilen Yunan vahşetini, meydana gelen zarar ziyan ve kayıpları ele almak ve bu hadisenin hem bölge hem de milli mücadele tarihi açısından etki önem ve sonuçlarını ortaya koymaktır. Bu noktada katliamın tesadüfen gerçekleşmediği önceden planlanmış olduğuna dair kanıtlar tek tek ele alınarak tartışılmıştır. Hadisenin başlamasında Müslümanların dahlinin olduğuyla ilgili Yunan iddiaları belge delil ve ispatlarıyla çürütülerek, gerçek sorumluların Yunanlar ve yerli Rumlar olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Katliam olayında Yunanların gerçek amaçları ele alınarak özelde Menemen’de gerçekleşen bu hadisenin genelde bölgede uygulanmaya çalışılan soykırımın önemli bir parçası olduğu üzerinde durulmuştur. Çalışma, geniş bir literatür taraması yapıldıktan sonra Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) ve Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi Başkanlığı Arşivi (ATASE) belgeleri esas alınarak, bu konuda yazılmış Resmi yayınlar, hatıratlar, kitap, tez ve makaleler kullanılarak hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Menemen , Soykırım , Katliam , Göç , Millî Mücadele , Yunan-Rum

A Forgotten Example of Genocide: The Menemen Massacre (17 June 1919)

Öz

This study deals with the massacre committed by the Greeks in cooperation with the local Greeks in the Menemen district on June 17, 1919. This crime committed by the Greek army and the local Greeks is literally a genocide. Because the Muslim population of Menemen was wanted to be destroyed altogether. In this context, the aim of the study is to discuss the Greek brutality committed in Menemen and its surroundings along with the massacre, the damage, losses and casualties that occurred, and to reveal the impact, importance and consequences of this event both for the region and for the history of the national struggle. At this point, the evidence that the massacre was not a random event but was planned in advance is discussed one by one. Greek claims that Muslims were involved in the start of the incident were refuted with documentary evidence and proof, and an attempt was made to show that the real culprits were the Greeks and local Greeks. The real aims of the Greeks in the massacre were discussed and it was emphasized that this incident, which took place in Menemen in particular, was an important part of the genocide that was being tried to be implemented in the region in general. The study was prepared after an extensive literature review, based on the documents of the Presidency of State Archives Ottoman Archive (BOA) and the General Staff Military History and Strategic Studies Department Archive (ATASE), and using official publications, memoirs, books, theses and articles written on this subject.

Anahtar Kelimeler

Menemen , Genocide , Massacre , Migration , National Struggle , Greek

Kaynakça

• A. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi Başkanlığı Arşivi (ATASE), İstiklal Harbi Kataloğu (İSH)
• ATASE, İSH, Kutu: 99, Gömlek:72, Belge No: 72(1:2).
• ATASE, İSH, Kutu: 435, Gömlek:47, Belge No: 47-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 18, Gömlek:3, Belge No: 3-1,5.
• ATASE, İSH, Kutu: 16, Gömlek:68, Belge No: 68-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 31, Gömlek:3, Belge No: 3-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 257, Gömlek:59, Belge No: 59-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 31, Gömlek:6, Belge No: 6 (1/2).
• ATASE, İSH, Kutu: 289, Gömlek:128, Belge No: 128-1, 2.
• ATASE, İSH, Kutu: 190, Gömlek:157, Belge No: 157-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 251, Gömlek:55, Belge No: 55-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 257, Gömlek:79, Belge No: 79-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 289, Gömlek:129, Belge No: 129-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 257, Gömlek:83, Belge No: 83-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 16, Gömlek:85, Belge No: 85-1.
• ATASE, İSH, Kutu: 86, Gömlek:129, Belge No: 129-1,4.
• ATASE, İSH, Kutu: 97, Gömlek:46, Belge No: 46-1,3.
• ATASE, İSH, Kutu: 203, Gömlek:198, Belge No: 198-1.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• BOA, Dâhiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti, Asayiş Kalemi Belgeleri (DH. EUM. AYŞ.); 14/120, Lef: 4-5.
• BOA, Dâhiliye Nezareti, İdare-i Umumiye Ekleri (DH. İ.UM. EK.); 52/49, 52/52, 53/85, Lef:2; 53/94, 53/95, Lef: 2, 4; 53/96, Lef: 3; 53/101, Lef: 1-2-3-4-5-6-7; 53/111.
• BOA, Dâhiliye Nezareti, Kalem-i Mahsus Belgeleri (DH. KMS.); 52/5, 52/46, Lef: 2; 52/49, Lef: 1; 52/52, Lef: 4-5-6; 52/81, Lef: 1-2-3; 52/32, Lef: 1-2-3; 52/55, Lef: 2.
• Anadolu’da Yunan Zulüm ve Vahşeti, Ankara: Matbuat ve İstihbarat Matbaası, 1338.
• Arşiv Belgelerine Göre Balkanlar’da ve Anadolu’da Yunan Mezalimi II, Anadolu’da Yunan Mezalimi. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Genel Başkanlığı Yayın Nu: 30, 1996.
• Ege Bölgesinde Yunan Zulmü İngiliz ve Fransız Subayların Daha Önce Yayınlanmamış Belgeleri ve Bu Belgelerin Kanıtları, Çeviren Elif Bulanalp. İstanbul: Ark Kitapları, 2019.
• Harp Tarihi Vesikaları Dergisi (HTVD), sayı 6, vesika no 117-118-119.
• Harp Tarihi Vesikaları Dergisi (HTVD), sayı 9, vesika no 217.
• İzmir, Ayvalık ve Aydın Havalisinin Yunanlılar Tarafından İşgali ve Yunan Mezalimi Hakkında Makamat-ı Askeriyeden Mevrud Raporları Havi İkinci Kitap, Dersaadet: Matbaa-i Askeriye, 1335.
• İzmir Fecayii Mülhakatta Yapılan Mezalim, Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Kütüphanesi, Kitap No: İstiklal 169.
• İzmir ve Mülhakatı ile Civarında Yunan İşgalinden Mütehaddis Fecayii Hakkında, Dersaadet: Matbuat ve İstihbarat Umum Müdürlüğü Yayını, 1335.
• İzmir ve Çevresi Nüfus İstatistiği 1917. Hazırlayan Erkan Serçe. İzmir: Akademi Kitabevi, 1998.
• Salname-i Vilayet-i Aydın, H.1296/M.1878, Vilayet Basımevi.
• Salname-i Vilayet-i Aydın, H.1326/M.1908, Vilayet Basımevi.
• Yunan Fecayiine Müteallik Aydın Vilayeti’nin Beyne’l Milel Tahkik Heyeti’ne Verilmek Üzere Topladığı Vesaik-i Resmiyeye Müsrenid Hülasa, Dersaadet: Matbaai Askeriye, 1335.
• Albay Büjak, 1918-1922 Yunan Ordusunun Seferleri, Çeviren İbrahim Kemal. İstanbul: Askeri Matbaa, 1939.
• Ali Çetinkaya’nın Millî Mücadele Dönemi Hatıraları. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1993.
• Apak, Rahmi, İstiklal Savaşı’nda Garp Cephesi Nasıl Kuruldu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990.
• Atay, Falih Rıfkı, “İzmir’den Bursa’ya Kadar”, İzmir’den Bursa’ya. İstanbul: Atlas Kitabevi.
• Bayar, Celal, Ben de Yazdım, Millî Mücadeleye Giriş. cilt VI, İstanbul: Sabah Kitapları, 1997.
• Bayar, Celal, Ben de Yazdım, Millî Mücadeleye Giriş. cilt VIII, İstanbul: Sabah Kitapları, 1997.
• Ergeneli, A. Hilmi, “1919’da Ayvalık Savunması ile İlgili Anılar.” Belleten 48, 189-190 (Nisan 1984): 167-240.
• İncedayı, Cevdet Kerim, Türk İstiklal Harbi (Garp Cephesi). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
• Kaygusuz, Bezmi Nusret, Bir Roman Gibi. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, 2002.
• Özalp, Kazım, Millî Mücadele 1919-1922, I-II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
• Selçuk, İlhan, Yüzbaşı Selahattin’in Romanı. (İkinci kitap), İstanbul: Çağdaş Yayınları, 1981.
• Su, Kâmil, Manisa ve Yöresinde İşgal acıları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1986.
• Süvari Yüzbaşı Ahmet, Türk İstiklal Harbi Başında Millî Mücadele. İzmir: Akademi Kitabevi, 1993.
• Bakkal, Cevat. “Menemen Kazası ve Adının Menşei Meselesi.”, Türk Kültüründe Menemen Sempozyumu. 8 Eylül 1995, Taşhan-Menemen, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Matbaası, 1996.
• Berber, Engin, Yeni Onbinlerin Gölgesinde Bir Sancak: İzmir (30 Ekim 1918-15 Mayıs 1919). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.
• Böke, Pelin, İzmir 1919-1922 Tanıklıklar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2006.
• Coşkun, Alev, En Uzun 15 Gün, Ödemiş Direnişi Kuvayı Milliye’nin Kuruluşu. İstanbul: Çağdaş Yayınları, 1996.
• Doğer, Ersin, İlk İskanlardan Yunan İşgaline Kadar Menemen Ya da Tarhaniyat Tarihi. İzmir: Sergi Yayınevi, 1998.
• Doğtekin, Abdullah. “İşgal Döneminde Akhisar Kazasındaki Rumların Tutum ve Davranışları.”, Kurtuluşunun 100. Yılında Millî Mücadele’de Akhisar (6-7 Eylül 2022) Sempozyumu Bildirileri. ed. Mevlüt Çelebi ve Nejdet Bilgi, 515-546. Akhisar: Akhisar Belediyesi Kültür Yayınları,2022,
• Doğtekin, Abdullah. “Millî Mücadele Döneminde Saruhan Sancağında Firariler Sorunu ve Eşkıyalık”, Yüzüncü Yılında Millî Mücadele Döneminde Manisa, cilt I, ed. Nurettin Gülmez ve Nejdet Bilgi, 345-380. Ankara: Berikan Yayınevi, 2020.
• Doğtekin, Abdullah, Savaş Yıllarında Urla. İstanbul: Eğitim Yayınevi, 2023.
• Duru, Orhan, Amerikan Gizli Belgeleriyle Türkiye’nin Kurtuluş Yılları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2001.
• Ediz, İsmail. “Batı Anadolu’da Yunan İşgali (1919-1922).” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011.
• Erdem, Nilüfer. “Yunan Tarihçiliğinin Gözüyle Anadolu Harekâtı.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2007.
• Geçmişten Günümüze Menemen. Menemen: Menemen Ticaret Odası Yayınları, 2003.
• Gökbilgin, M. Tayyib, Millî Mücadele Başlarken (Mondros Mütarekesi’nden Büyük Millet Meclisinin Açılmasına). İstanbul: Kronik Yayınları,2018.
• Hocaoğlu, Mehmed, Belgelerle Yunan Barbarlığı. İstanbul: Berekat Yayınevi,1985.
• Karpat, H. Kemal, Osmanlı Nüfusu 1830-1914. çeviren Bahar Tırnakçı.İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
• Kocatürk, Utkan, Atatürk ve Türk Devrimi Kronolojisi 1918-1938. Ankara:Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları, 1973.
• Mccarthy, Justin, Ölüm ve Sürgün (Osmanlı Müslümanlarının Etnik Kıyımı 1821-1922), çeviren Fatma Sarıkaya. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
• Mısıroğlu, Kadir, Türkün Siyah Kitabı Yunan Mezalimi. İstanbul: Sebil Yayınevi, 1975.
• Mutlu, Cengiz, Mütareke Döneminde Rum Nüfus Hareketleri (1918-1922). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2014.
• Nakracas, Georgıos, Anadolu ve Rum Göçmenlerin Kökeni. İstanbul: Kitabevi Yayınevi, 2005.
• Özcan, Murat, Tarihin Işığında Yunan Mezalimi. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2003.
• Öztoprak, İzzet, Oğuz Aytepe ve Murat Karataş. Yunan İşgalinde Batı Anadolu. cilt I, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2014.
• Parlak, Türkmen, İşgalden Kurtuluşa I, Yunan Ege’ye Nasıl Geldi, İlk Günler. İzmir: İzmir Sosyal Hizmetler Vakfı Kültür Yayınları, 1982.
• Sarısır, Serdar, Demografik Oyun Sürgün (1919-1923). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2006.
• Selek, Sebahattin, Millî Mücadele Ulusal Kurtuluş Savaşı. İstanbul: Doğan Kitap, 2020.
• Selvi, Haluk, Millî Mücadele’de İlk İşgaller İlk Direnişler. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2011.
• Sükan, Bige. “Fransız Arşiv Belgelerinde İzmir’in İşgali.”, Kurtuluş ve Kuruluşun Sembol Kenti İzmir Sempozyumu Bildirileri (26-28 Eylül 2012), Yay. Haz., Murat Alper Parlak, 149-172. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2015,
• Şapolyo, Enver Behnan, Kuvayı Milliye Tarihi, (Gerillâ). Ankara: Yıldız Matbaacılık ve Gazetecilik, 1957.
• Taçalan, Nurdoğan, Ege’de Kurtuluş Savaşı Başlarken. İstanbul: Hür Yayın, 1981.
• Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya kadar. cilt I, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1991.
• Turan, Mustafa, Yunan Mezalimi (İzmir, Aydın, Manisa, Denizli 1919-1923). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2006.
• Türk İstiklal Harbi, C.II, Batı Cephesi, 1. Kısım. Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1994.
• Türkmen, Zekeriya, Devlet Merkezine Gönderilen Raporlara Göre Batı Anadolu’da Yunan Mezalimi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2010.
• Yalazan, A. Talat, Türkiye’de Yunan Vahşet ve Soykırımı Girişimi (15 Mayıs 1919-13 Eylül 1921). cilt I, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1994.
• Buytulluoğlu, Hamdi, “Millî Mücadele Başlıyor.” Belgelerle Türk Tarihi Dergisi IV, 24 (Eylül 1969).
• Doğtekin, Abdullah, “Birinci Dünya Savaşı’ndan İzmir’in İşgaline Söke Kazasında Rum Faaliyetleri.” Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi (IJOSES), 17 (2022), 1-23.
• Doğtekin, Abdullah, “Cihan Harbi’nden İzmir’in İşgaline Urla ve Yakın Çevresinde Rum Faaliyetleri.” Tarih ve Günce, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 11 (2022/Yaz), 197-245.
• Doğtekin, Abdullah, “Söke’nin İşgali ve İşgal Döneminde Rum Faaliyetleri.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 13 (2021): 143-168