Hayata ve Hakikate Yakın Olmak: CHP Yurt İçi Ressam Gezileri ve Sergileri (1938-1945)

Öz

1938-1945 seneleri arasında düzenlenen Cumhuriyet Halk Partisi Yurt İçi Ressam Gezileri Programı, Anadolu merkezli yeni bir sanat anlayışının doğmasına vesile olan kapsamlı kültürel bir teşebbüstür. Yurt Gezileri, genç Cumhuriyet’in kültürel alanda ilerleme ve çağdaşlaşma hedeflerine ulaşmasına katkı sağlamış, Türk resim sanatının millîleştirilmesi davasına hizmet etmiştir. Halka doğru hareketinin önemli bir ayağını teşkil eden Program, Cumhuriyet idaresinin güzel sanatlara verdiği değerin ve önemin açık bir göstergesidir. Zira ülkenin siyasî ve iktisadî baskılara maruz kaldığı İkinci Dünya Savaşı yıllarında dahi istikrarla devam ettirilmiştir. Yurt Gezileri kapsamında 63 vilayete giden 54 Türk ressamı (18 sanatçı etkinliğe iki kez katılmıştır) yaklaşık 800 yapıt üretmiştir. Proje dâhilinde verilen maddî, manevî destek ile ödüller sanatçıların yaratıcılıklarını beslemiş, modern tekniklerle Anadolu’yu resmetmelerini, özgün eserler üretmelerini sağlamıştır. Böylece Türk resim sanatı gerçekçi ve samimi konularla zenginleşmeye başlamıştır. Program kapsamında hazırlanan ve ülkenin farklı bölgelerinden kültürel izler taşıyan eserlerin teşhir edildiği Yurt Gezileri Sergileri ile taşrada açılan seyyar sergiler, halkın resim sanatına yönelik ilgisinin artmasına ve estetik anlayışının gelişmesine katkıda bulunmuştur. Hal böyle iken üretilen yapıtların birçoğunun bugün nerede olduğu bilinmemektedir. Ortaya çıkan bu tablo, bir dönemin toplumsal belleğinin kaybı anlamına gelmekte, kültürel mirasın korunması sorununun ivedilikle yeniden ele alınmasının zorunlu olduğunu göstermektedir. Ayrıca konuyla ilgili politikalar oluşturulurken süreklilik ve kalıcılık unsurlarının daima göz önünde bulundurulması ve gecikmeden somut adımların atılması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Resim Sanatı
• Türk Resim Sanatı
• Yurt Gezileri
• Cumhuriyet Halk Partisi Yurt İçi Ressam Gezileri
• Türk Ressamların Yurt Gezileri
• Yurt GEzileri
• Yurt Gezileri Programı
• Yurt Gezisi Resim Sergileri
• Seyyar Sergiler

Being Close to Life and Truth: The Republican People's Party National Tours of Painters Program (1938–1945) and Exhibitions

Abstract

The Republican People’s Party National Tours of Painters Program, organized between 1938 and 1945, was a comprehensive cultural initiative that fostered an Anatolia-centered approach to art. The Domestic Tours contributed to the young Republic’s goals of cultural progress and modernization while advancing the nationalization of Turkish painting. A cornerstone of the “Towards People” movement, the Program clearly demonstrated the importance placed on the fine arts by the Republican administration. Remarkably, it continued even during World War II, when Türkiye faced severe political and economic pressures. Within the scope of the Tours, 54 Turkish painters—18 of whom participated twice—traveled to 63 provinces and produced nearly 800 works. The financial and moral support provided through the project nurtured the artists’ creativity, encouraging them to depict Anatolia using modern techniques and to produce original works. As a result, Turkish painting began to be enriched with sincere and realistic subjects. The “National Tour Exhibitions,” which showcased works reflecting the cultural diversity of different regions, together with the traveling exhibitions organized in various provinces, contributed significantly to fostering public interest in painting and cultivating aesthetic appreciation. However, the current whereabouts of many of these works remain unknown. This loss represents not only the disappearance of artworks but also the erosion of the social memory of an era, highlighting the urgent need to revisit issues of cultural heritage preservation. Future policies must emphasize “continuity and permanence” and include concrete, timely measures to safeguard such heritage.

Keywords

• Painting
• Turkish Painting
• Republican People's Party National Tours of Painters
• National Tours of Turkish Painters
• National Tours Program
• National Tours Painting Exhibitions
• Traveling Exhibitions

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. 1’inci Devlet Resim ve Heykel Sergisi. Ankara: Ulus Basımevi, 1939.
3. “675 Kayıp Resmin Peşinde”, Yurt Gezileri ve Yurt Resimleri (1938-1943) içinde, 64-69. İstanbul: Millî Reasürans, 1998.
4. Altay, Saadet, “Bu Memlekete Bizim Gibiler de Lazım”: Saffet Arıkan’ın Kültür (Milli Eğitim) Bakanlığı Yılları (1935-1938). İstanbul: Der Yayınları, 2022.
5. Aslıer, Mustafa, “Türkiye Cumhuriyeti İle Gelişen Bir Sanat Dalı”, Yetmiş Beşinci Yıla Armağan/Türk Plastik Sanatları içinde, 16-24. İstanbul:Asır Matbaacılık LTD ŞTİ, 1998.
6. Cezar, Mustafa, “Güzel Sanatlar Akademisinden 100. Yılda Mimar Sinan Üniversitesine”, Güzel Sanatlar Eğitiminde 100 Yıl içinde, 6-84. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Basımevi, 1983.
7. Dikmen, Bengü Aydın, İnkılabı Nakşedecek Resimler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
8. Harita Genel Komutanlığı Haritacılık Müzesi Resim Koleksiyonu. haz. Murat P. Eken, Ankara: Harita Genel Komutanlığı Matbaası, 2017.

9. Erol, Turan, “Ressamların Yurt Gezileri ve Sonuçları”, Yurt Gezileri ve Yurt Resimleri (1938-1943) içinde, 8-17. İstanbul: Millî Reasürans, 1998.
10. Ersoy, Ayla, Günümüz Türk Resim Sanatı (1950’den 2000’e). İstanbul:Creative Yayıncılık, 1998.
11. Giray, Kıymet, “Cumhuriyet’in 75 Yılında Resim ve Heykel Sanatımızın Gelişim Çizgisi”, Yetmiş Beşinci Yıla Armağan/Türk Plastik Sanatları içinde, 100-123. İstanbul: Asır Matbaacılık LTD ŞTİ, 1998.
12. Günay, Nejla, Gazi Terbiye Enstitüsünden Gazi Üniversitesi’ne. Ankara: Gazi Eğitim Fakültesi Yayınları, 2017.
13. Harita Genel Komutanlığı Haritacılık Müzesi Resim Koleksiyonu. haz. Murat P. Eken Ankara: Harita Genel Komutanlığı Matbaası, 2017.
14. İçke, Ayşen, Atatürk Dönemi Yurt Dışı Eğitimi (1923-1938). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Diyanet Vakfı Matbaası, 2018.
15. Nesin, Aziz, Yurt Gezileri. İstanbul: Nesin Yayınevi, Ekim 2022.
16. Katoğlu, Murat, “Cumhuriyet Türkiye’sinde Eğitim, Kültür, Sanat”, Türkiye Tarihi 4: Çağdaş Türkiye (1908-1980) içinde, 393-502. İstanbul: Cem Yayınevi, 1992.
17. Öndin, Nilüfer, Cumhuriyet’in Kültür Politikası ve Sanat (1923-1950). İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2023.
18. Özsezgin, Kaya, “Çağdaşlaşma Olgusunun Kökensel Değerleri”, Türk Plastik Sanatları 75. Yıla Armağan içinde 43-52. yay. haz. İbrahim Çiftçioğlu ve Turgay Kantürk, İstanbul: Bilim Sanat Galerisi, 1998.
19. Tansuğ, Sezer, Çağdaş Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2005. Tör, Vedat Nedim, Yıllar Böyle Geçti-Anılar. İstanbul: Milliyet Yayın LTD. ŞTİ. Yayınları, 1976.
20. Turan, Şerafettin, Türk Devrim Tarihi Çağdaşlık Yolunda Yeni Türkiye 4. Kitap (Birinci Bölüm). Ankara: Bilgi Yayınevi, 1999.
21. Turan, Şerafettin, Türk Kültür Tarihi-Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2014.
22. Ural, Murat, “Cumhuriyet’in Romansı: Ressamlar Yurt Gezisinde (1938-1943)”, Yurt Gezileri ve Yurt Resimleri (1938-1943) içinde, 19-61. İstanbul: Millî Reasürans, 1998.
23. Yurt Gezileri ve Yurt Resimleri (1938-1943). İstanbul: Millî Reasürans,1998.
24. Akengin, Gültekin, “Cumhuriyet Dönemi İdeolojisinin Türk Resim Sanatına Etkileri.” Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi 4, 6 (2018): 146-154. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sadab/issue/38907/454693.
25. Aksel, Malik, “20 Yıllık Sanat Hareketleri”. Ülkü 5, 51 (1 İkinciteşrin 1943):25-27.
26. Altay, Saadet, “Cumhuriyet Türkiye’sinde Resim Sanatı: İlk On Yıla Dair Bir Değerlendirme (1923-1933).” Atatürk Yolu Dergisi, 73 (2023): 41-66. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1326526.
27. A. M. D. “Cumhuriyet Halk Partisinin Anadolu Resim Gezileri”. Güzel Sanatlar, 4, (İstanbul: Maarif Matbaası, 1942): 75-83.
28. “Anadolu Resimleri.” Akşam, 14 Teşrinievvel 1938.
29. “Ankara’da Bir Sovyet Resim Sergisi.” Ulus, 11 İlkkânun 1934.
30. “Ankara Halkevi’nde Resim Sergisi.” Ülkü, 13, 75, (Mayıs 1939): 277.
31. “Atatürk Tarih Sergisi İle Resim ve Heykel Galerilerini Açtılar.” Akşam, 21 Eylül 1937.
32. “Başvekilimiz Birinci Devlet Resim ve Heykel Sergisini Açtı.” Ulus, 1 Sonteşrin 1939.
33. Baydar, Nasuhi. “Ressamlarımız İş Başında.” Ulus, 19 Ağustos 1938.
34. Bayer, Zehra Canan, “Bellek Taşıyıcıları: Yurt Gezisi Resimleri/Antalya.” Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD) 5, 1 (2018): 169-178. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/41390/500184.
35. B. K. Çağlar. “Yurttan Renkler ve Sesler.” Ulus, 3 Mart 1942.
36. “C.H.P. Genel Merkez Kararları.” Ülkü 13, 67 (Eylül 1938): 71.
37. “C.H.P. Genyönkurul Toplantısında Sanat Hayatımız İçin Müsbet Kararlar Alındı.” Ulus, 28 Temmuz 1938.
38. “C. Halk Partisinin Güzel Dört Teşebbüsü.” Akşam, 25 Ağustos 1938.
39. “C.H.P’nin Güzel Kararı.” Ulus, 19 Ağustos 1938.
40. “C.H.P’nin Güzel Sanatlara Gösterdiği Yakın Alaka ve Yardım Sayesinde On Ressamımız Yurdun Muhtelif Yerlerine Gitti.” Ulus, 18 Ağustos 1940.
41. “C.H.P. Resim Sergisi (Ankara).” Arkitekt, 101-102 (5 Haziran 1939): 128.
42. “C.H.P’nin Ressamlarımızı Teşviki.” Ülkü 14, 91 (Eylül 1940): 74.
43. “CHP Resim Sergisi.” Ülkü 2, 3 (1 Nisan 1942): 9.
44. “C.H. Partisinin Güzel Sanatlara Yaptığı Hizmet.” Ulus, 28 İkinciteşrin 1940.
45. “C.H. Partisinin Resim Müsabaka Sergisi.” Ulus, 10 Mayıs 1939.
46. “C.H. Partisinin Ressamlarımızı Himayesi.” Ülkü 17, 101 (Temmuz 1941):472-473.
47. “C.H. Partisinin Resim Mükâfatı-Millî Şefimizin Dünkü Ziyaretleri.”Türksözü, 4 Mart 1942.
48. “C.H. Partisi Umumî Heyeti Toplantıları.” Tan, 28 Temmuz 1938.
49. C.K., “Partimizin Son Teşebbüsü Dolayısıyla Yurt Köşesi Sanatkâr Fırçasında Nasıl Canlanır?.” Ulus, 26 Nisan 1939.
50. Coşkun, Nusret Safa. “Büyük Bir Kültür Müessesemiz: Gazi Enstitüsü” Haber, 2 Şubat 1937.
51. “Cumhurreisimiz İnönü C.H. Partisinin 40 Vilayete Gönderdiği Ressamların Yaptıkları 393 Tablo İle Amatör Resim ve Fotoğrafları Halkevleri Sergisini Gezdiler.” Ulus, 4 Mart 1942.
52. “Cumhuriyet Tarihinin En Büyük Sanat Etkinliklerinden Birisi Gün Işığına Çıkarılıyor Yurt Gezisi Resimleri Aranıyor.” Cumhuriyet, 11 Ağustos 1998.
53. Dağ, Şevket. “Ressamlar Anadolu’daki Tetkiklerini İkmal Ettiler.” Son Posta, 14 Birinciteşrin 1938.
54. “Devlet Resim ve Heykel Sergisi Açıldı.” Vakit, 1 İkinciteşrin 1940.
55. “Devlet Resim ve Heykel Sergisi Başvekil Tarafından Açıldı.” Son Posta, 1 İkinciteşrin 1939.
56. “Devlet Resim ve Heykel Sergisi Dün Açıldı.” Akşam, 1 Teşrinisani 1939.
57. “Devlet Resim ve Heykel Sergisine Gösterilen Rağbet.” Ulus, 6 İkinciteşrin 1940.
58. Dıranas, Ahmet Muhip. “Resimde Ümanizma Birinci Devlet Resim ve Heykel Sergisi Münasebetiyle.” Güzel Sanatlar 2, (İstanbul: Maarif Matbaası, 1940): 131-134.
59. Dıranas, M. “İkinci Devlet Resim ve Heykel Sergisi.” Güzel Sanatlar 4, (İstanbul: Maarif Matbaası, 1942): 16-17.
60. “Dün Devlet Resim ve Heykel Sergisi Açıldı.” Cumhuriyet, 1 İkinciteşrin 1939.
61. “Edirne’de Ressamlar.” Ulus, 3 İlkteşrin 1938.
62. Elder, Abit. “C.H.P Yurd Gezisi Resim Sergisi.” Fikirler, 311-312 (1 Mayıs 1946): 4-8.
63. Elif Naci. “1923’ten 1938’e Kadar Türkiye’de Plastik Sanat.” Ülkü 13, 69 (İkinciteşrin 1938): 245-248.
64. Elif Naci. “Resim: On Yıl Zarfında Türkiye Resim Âleminde Neler Oldu? 1923-1933.” Milliyet, 29 Teşrinievvel 1933.
65. Epikman, Refik. “Cumhuriyet Halk Partisinin Tertip Ettiği II. Yurt Gezisi”. Güzel Sanatlar, 2, (İstanbul: Maarif Matbaası,1940): 170.
66. Epikman, Refik. “Cümhuriyet Halk Partisi’nin Türk Ressamları Arasında Tertip Ettiği Yurt Gezisi.” Ülkü 14, 79 (Eylül 1939): 73-74.
67. Epikman, Refik. “Sanat Hayatımızda Yeni Bir Çığır.” Ülkü 14, 81 (İkinciteşrin 1939): 258-259.
68. Epikman, Refik. “Türkiye’de Resim ve Heykel Sergileri.” Ülkü 15, 86 (Nisan 1940): 144-145.
69. Epikman, Refik. “Yurdu Gezen Ressamlar.” Güzel Sanatlar 1, (Maarif Matbaası, 1939): 131.
70. Eyüboğlu, Bedri. “Resim Havadisleri.” İnsan Aylık Fikir ve Sanat Mecmuası 1, 4 (15 Temmuz 1938): 375-376.
71. Eyüboğlu, Bedri Rahmi. “Resim ve Tabiat Aşkı.” Ulus, 6 Haziran 1943.
72. Eyüboğlu, Bedri Rahmi. “Sanat Konuşmaları: Gün Işığına Hasret Çeken Tablolar.” Cumhuriyet, 31 Ağustos 1953.
73. Giray, Kıymet, “Yurdu Gezen Türk Ressamları-1”. Türkiye’de Sanat Plastik Sanatlar Dergisi, 18 (Mart-Nisan 1995): 34-38.
74. Giray, Kıymet, “Yurdu Gezen Türk Ressamları-2.” Türkiye’de Sanat Plastik Sanatlar Dergisi, 19 (Ağustos 1995): 38-45.
75. “Gözden Düşen Resimler.” Cumhuriyet Dergi Eki, 29 Kasım 1998. Gürol, Şerif. “C.H. Partisi’nin Yurt İçi Ressamlar Gezisi.” Ülkü 3, 35 (1 Mart 1943): 9-11.
76. “Güzel San’atlar Akademisinde.” Cumhuriyet, 15 Birincikanun 1936.
77. “Haberler: Resim Sergisi.” Erzurum, 6 (19 Şubat 1945): 61-62.
78. “Halkevlerinin XIII. Yıldönümünde Başbakanımızın Söylevi.” Konya, 74-75 (I. Kanun 1945- Ocak-Şubat-Mart 1945): 20.
79. “Halkevleri Bayramı Dün Kutlandı-Başbakanımız Bayramı Dün Özlü Bir Nutukla Açtı.” Ulus, 26 Şubat 1945.
80. “Halkevi Bayramı Dün Kutlandı.” Ulus, 25 Şubat 1946.
81. “Halkevi Çalışmaları.” Konya, 73 (İkinciteşrin 1944).
82. “Halk Edebiyatı ve Halk Resimleri İçin Yerinde Bir Teşebbüs.” Ulus, 16 Mayıs 1937.
83. “Halk Emrinde Güzel Sanatlar.” Ulus, 17 Mayıs 1937.
84. “Halkevlerinin Onuncu Yılı Dün Merasimle Kutlandı.” Akşam, 23 Şubat 1942.
85. “Halkevinde Resim Sergisi Açılıyor.” Ulus, 23 Nisan 1939.
86. “Halkevindeki Resim Sergisi C.H.P. Genel Sekreteri Tarafından Dün Açıldı.” Ulus, 24 Nisan 1939.
87. “İkinci Devlet Resim Sergisi Dün Açıldı.” Ulus, 1 İkinciteşrin 1940.
88. “İkinci Devlet Resim ve Heykel Sergisi.” Vatan, 31 İlkteşrin 1940.
89. “Jüri Müsabaka Sergisinden Satın Alınacak Tabloları Dün Tespit Etti.” Ulus,25 Nisan 1939.
90. Kaptan, Arif, “Cumhuriyet Devrinde Resim.” Ülkü 11, 123 (1 Kasım 1946):26-27.
91. Kaptan, Arif. “Yirmi Yılda Resim.” Ulus, 30 İlkteşrin 1943.
92. Kaptan, Arif. “Yurt Gezisi Resim Sergisine Dair.” İstanbul, 21 (1 İlkteşrin 1944): 6-7.
93. “Konya Halkevinde Resim Sergisi Açıldı.” Ulus, 9 Sonteşrin 1944.
94. “Küçük Haberler.” Haber, 13 Eylül 1938.
95. “Kültür Pavyonu.” Anadolu, 25 Ağustos 1939.
96. M. A. “Memleket Resimleri.” Ülkü 2, 13 (1 Nisan 1942): 10-11.
97. “Memleketi Gezecek Ressamlar.” Cumhuriyet, 30 Temmuz 1938.
98. “Memleket Tabloları.” Vatan, 17 Eylül 1940.
99. “Millî Şefimiz Genç Ressamlara İltifatta Bulundu.” Tan, 4 Mart 1942.
100. “Mükâfat Kazanan Memleket Tabloları.” Cumhuriyet, 30 İkinciteşrin 1940.
101. Nahid Sırrı. “Birinci Devlet Resim ve Heykel Sergisi.” Ülkü 14, 82 (Birincikanun 1939): 378-379.
102. Nahid Sırrı. “İkinci Devlet Resim ve Heykel Sergisi.” Ülkü 14, 94 (Birincikanun 1940): 379.
103. Nahid Sırrı. “Memlekete Âid Resimler.” Son Telgraf, 15 Birinciteşrin 1938.
104. Onat, Muvaffak Sami. “Yurt Gezisinde Ressamlarımız.” Erzurum, 6 (19 Şubat 1945): 32-35.
105. Öndin, Nilüfer. “Cumhuriyet’in Kültür Politikası ve Sanat.” Sanat Dünyamız, 89 (Güz 2003): 145-157.
106. “Parti Bir Yurt Galerisi Açacak.” Haber, 3 İkincikanun 1941.
107. “Parti Hesabına Anadolu’ya Gidecek Ressamlar.” Kurun, 14 Ağustos1938.
108. “Partimizin Yarattığı Sanat Hareketleri.” Ulus, 21 Nisan 1939.
109. R. E., “Türk Ressamların Yurt Gezileri.” Ülkü 13, 77 (Temmuz 1939): 461-462.
110. “Ressamlarımızın Anadolu Seyahati.” Kurun, 29 Temmuz 1938.
111. “Ressamların C. H. Partisine Teşekkürleri.” Ulus, 14 İlkteşrin 1938.
112. “Resim ve Heykel Sergisi Bugün Açılıyor.” Ulus, 31 Birinciteşrin 1940.
113. “Ressamlar İçin Partide Mühim Kararlar Verildi.” Son Posta, 28 Temmuz 1938.
114. “Ressamları Teşvik Yolunda Tedbirler.” Haber, 28 Temmuz 1938.
115. “Reisicümhur Partinin Resim Sergisini Gezdi.” Akşam, 4 Mart 1942.
116. “Reisicümhurumuz Resim Sergisini Şereflendirerek, Sanatkârlarımızın Gezileri Hakkında Direktifler Verdiler”, Vakit, 4 Mart 1942.
117. “Sanat Yolunda Partimizin Çok Güzel Bir Teşebbüsü.” Ulus, 13 Birincikanun 1939.
118. “Seçkin Davetliler Huzurunda Dün C.H.P. Yurt Gezisi Resim Sergisi Açıldı.” Ulus, 2 Eylül 1944.
119. “Sergievinde ve Halkevi Galerisinde Açılmış Olan Sanat Sergilerini Şimdiye Kadar 100.000’den Fazla Vatandaş Ziyaret Etti.” Ulus, 10 Mart 1942.
120. Sertel, Savaş. “İkinci Dünya Savaşı Sırasında Türkiye’de Yürütülen Casusluk Faaliyetleri”, Akademik Araştırmalar Dergisi, 25 (Mart 2016): 95, 113-114. DOI: 10.16992/ASOS.1098.
121. Suman, Nusret. “Resim Sergisi Dolayısıyla.” Ülkü 2, 13 (1 Nisan 1942): 14.
122. Şay, Simin ve Akyol, Ali Akın, “Türkiye’de Sanat Eserleri İçin Veri Bankası Oluşturmaya Yönelik İlk Adımlar: Haritacılık Müzesi Yurt Gezileri Koleksiyonu.” Arteoloji Dergisi 3, 1 (2024): 57-81. https://www.arteoloji.com/turkiyede-sanat-eserleri-icin-veri-bankasi-olusturmayayonelik-ilk-adimlarharitacilik-muzesi-yurt-gezileri-koleksiyonu_45.
123. Üren, Eşref. “Bir Sanat Hesaplaşması.” Ülkü 3, 28 (16 İkinciteşrin 1942): 24.
124. Üstünipek, Mehmet. “1923-1950 Yılları Arasında Açılan Sergiler.” Türkiye’de Sanat, 40 (Eylül-Ekim 1999): 40-49.
125. Yaman, Zeynep Yasa. “Yurt Gezileri ve Sergileri Ya Da “Mektepten Memlekete Dönüş.” Toplumbilim, 4 (Haziran 1996): 35-52.
126. “Yeni İmkânlara Davet.” Yücel, (Eylül 1938): 31.
127. Yetkin, Suut Kemal. “Güzel Sanatlar: Cumhuriyet Halk Partisi Yurt Gezisi Resim Sergisi.” Ulus, 5 Eylül 1944.
128. Yılmaz Evren ve Ezel Küçükşahin. “Fikret Otyam’ın Resimlerinde Halk Sanatının Etkisi: Yerellik ve Evrensellik Bağlamında Bir Değerlendirme.” Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi 10, 19 (Mayıs/Haziran 2017): 160-186. https://doi.org/10.21602/sduarte.285201.
129. “Yurd Gezisine Çıkan Ressamlar Millî Şef Eserleri Takdir Buyurdu.” Son Posta, 4 Mart 1942.
130. “Yurdu Gezecek Genç Ressamlar.” Cumhuriyet, 14 Ağustos 1938.
131. Başak Katrancı. “Yurt Gezilerinin Kültür ve Sanat Ortamına Yansıması (1938-1943).” Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, 2005.
132. Mustafa Berk. “Yurt Gezileri ve Resim Sanatına Yansımaları (1938-43).” Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2010.
133. Türkçe Sözlük. haz. Şükrü Haluk Akalın, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları,2011.