DALAMAN PRODUCTION FARM (1899-1942)

Öz

Dalaman Farm established by the Khedive of Egypt, Abbas Hilmi Pasha II, following his initial visit in 1899. Through his representatives, the Khedive acquired extensive lands—often through extra-legal means—and modernized the estate by constructing a macadam road and a railway line to Sarsala Bay to facilitate agricultural exports. Despite these developmental efforts, his tenure was marked by the forced expropriation of local property and the unlawful conscription of labor, resulting in numerous grievances submitted to the central government. Following the outbreak of World War I, the Ottoman Government seized the farm's assets, and during the Republican era, the property was mortgaged to national banks against the Khedive's debts. In 1935, the Turkish Republic authorized the purchase of the estate, a process finalized in 1940, marking its transition to a state-operated enterprise. To enhance productivity and reclaim the malarial swamplands, an agricultural open prison was established on the farm in 1942 to provide labor. With the subsequent relocation of the local population to Ortaca, the Dalaman Production Farm evolved into a pivotal center for modern agribusiness, introducing advanced techniques and industrial crops such as Akala cotton to the region

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Khedive Abbas Hilmi Pasha II
• Dalaman Production Farm
• Republic of Turkey

DALAMAN ÜRETME ÇİFTLİĞİ (1899-1942)

Öz

Dalaman Çiftliği, 1899 yılından itibaren Mısır Hıdivi II. Abbas Hilmi Paşa tarafından satın alınan arazilerle kurulmuştur. Hıdiv, bölgede yol ve demiryolu inşa ederek tarımsal ihracat odaklı bir yapı oluşturmuş; ancak yerel halkın arazilerine el koyması ve zorla çalıştırma gibi hukuk dışı eylemleri nedeniyle şikâyetlere konu olmuştur. I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla Osmanlı Hükümeti çiftlik mallarına el koymuş, Cumhuriyet döneminde ise Hıdiv’in borçları nedeniyle mülkler bankalarca ipotek edilmiştir. 1935’te başlayan satın alma süreci 1940’ta tamamlanarak çiftlik devlet mülkiyetine geçmiş; ardından bataklıkların kurutulması ve modern tarım tekniklerinin uygulanmasıyla verimlilik artırılmıştır. 1942 yılında üretimde ucuz iş gücü sağlamak amacıyla bünyesinde bir tarım açık cezaevi kurulan işletme, bölgedeki yerleşimlerin Ortaca’ya nakledilmesiyle genişleyerek Türkiye’nin önemli bir modern zirai üretim merkezi haline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Hidiv II. Abbas Hilmi Paşa
• Dalaman Üretme Çiftliği
• Türkiye Cumhuriyeti

Kaynakça

1. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA, Y.PRK.ASK, 153/81, Lef.1.
3. BOA, DH.İ.UM, 4-3/5-8, Lef.5.
4. BOA, BEO, 4635/347600, Lef. 5.
5. BOA, DH. İD, 75-1/ 79, Lef. 1-6.
6. BOA, Y.EE.KP, 10/903, Lef. 2-3.
7. B. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
8. BCA, 30.18.01. 013.16.11.

9. BCA, 30.18.1.2. 51.7.5.
10. BCA, 030.11.1.157.32.10.
11. 1925-1926 Devlet Salnamesi. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1926.
12. 1927-1928 Devlet Salnamesi. İstanbul: Matbuat-ı Müdüriyet-i Umumiyesi, 1927/28.
13. Akça, Bayram, Sosyal, Siyasal ve Ekonomik Yönüyle Muğla (1923-1960). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2002.
14. Aktüre, Sevgi. “19. Yüzyılda Muğla.” Tarih İçinde Muğla. Derleyen. İlhan Tekeli, 34-84. Muğla: Muğla Belediyesi Yayınları, 1993.
15. Cin, Halil, Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1973.
16. Çatak, İmdat. “Sosyal, siyasal ve ekonomik yönüyle Dalaman (1923-2003).” Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, 2024.
17. Dr. Esad, haz., Türkiye’nin Sıhhi ve İçtimai Coğrafyası, Menteşe (Muğla) Sancağı). Ankara: Öğüt Matbaası, 1922.
18. Halaçoğlu, Yusuf, XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003.
19. İnalcık, Halil. “Çiftliklerin Doğuşu: Devlet, Toprak Sahipleri ve Kiracılar.” Osmanlı’da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım. Editör Çağlar Keyder ve Faruk Tabak, 17-35. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.
20. Sarıbey Haykıran, Aysun. “Aydın Vilayeti’nde çiftlikler (1839-1918).” Doktora Tezi, Ege Üniversitesi, 2013.
21. Soysü, Hale, Kavimler Kapısı-1: Lazlar, Yahudiler, Sudanlılar, Asurlar, Ermeniler, Hemşinliler, Çeçen-İnguşlar, Pomaklar, Gagauzlar, Karamanlılar. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1992.
22. Şahin, İlhan. “Abbas Hilmi II.” DİA, 1:25-26. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1988.
23. Tabakoğlu, Ahmet, Türk İktisat Tarihi. İstanbul: Dergah Yayınları, 1997.
24. “Dalaman Cezaevi.” Muğla’da Halk, 30 Ağustos 1941.
25. “Dalaman Cezaevine.” Muğla’da Halk, 14 Mart 1942.
26. “Dalaman Çiftliği Hakkında.” Muğla’da Halk, 10 Ocak 1942.
27. “Dalaman Çiftliği İşi.” Muğla’da Halk, 15 Mart 1941.
28. “Dalaman Çiftliği.” Muğla’da Halk, 18 Mayıs 1940.
29. “Dalaman Çiftliğinde.” Muğla’da Halk, 26 Temmuz 1941.
30. “Dalaman Devlet Çiftliğinde Açılan Cezaevinin Açılış Töreni Geçen Cumartesi Günü Çok Güzel Bir Şekilde Yapılmıştır.” Muğla’da Halk, 21 Mart 1942.
31. “Dalaman’da Modern Bir Zirai Cezaevi Açılıyor.” Muğla’da Halk, 2 Ağustos 1941.
32. “Köyceğiz Dalaman Çiftliğini Devlet İşletmesi Ziraat Kurumu satın alıyor.” Muğla’da Halk, 17 Şubat 1940.
33. Ergenç, Özer, “Osmanlı Klasik Dönemindeki 'Eşraf ve A'yan' Üzerine Bazı Bilgiler.” Osmanlı Araştırmaları 3, 3 (Haziran 1982): 105-113. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/112794.
34. Ertaş, Mehmet Yaşar ve Kılıçaslan, Hacer. “18. Yüzyılda Bir Âyân Ailesi: Hasançavuşzâdeler.” Tarih Dergisi 83, (Ağustos 2024): 21-66. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3810492.
35. Kütükoğlu, Mübahat S., “Bir Ayan Ailesi: Tavaslızadeler.” Belleten 75, 273 (Ağustos 2011): 447-470. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1268967.
36. Özkaya, Yücel, “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Yerli Ailelerin Ayânlıkları Ele Geçirmeleri ve Büyük Hânedanlıkların Kuruluşu.” Belleten 42, 168 (Ekim 1978): 667–724. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2597946.
37. Soyluer, Serdal, “XX.Yüzyıl Başlarında Menteşe Sancağı’nın İdari ve Nüfus Yapısı.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 5, 13 (Aralık 2006): 109-135. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/235708.
38. Temel, Mehmet, “Mısır Hıdivi II. Abbas Hilmi Paşa’nın Menteşe Sancağı’ndaki Çiftlikleri ve Bazı Hukuk Dışı Faaliyetleri.” Tarih İncelemeleri Dergisi 40, 1 (Temmuz 2025): 397-426. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4760174.
39. Yurtoğlu, Nadir, “Üretim ve Ticaret Bağlamında Menderes Döneminde Türkiye’de Pamuk Tarımı (1950-1960).” Atatürk Yolu Dergisi, 68 (Bahar 2021): 663-702.