İSTANBUL AMERİKAN KIZ KOLEJİ MÜDİRESİ MARY MILLS PATRICK’İN İZLENİMLERİ IŞIĞINDA II. MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE İSTANBUL AMERİKAN KIZ KOLEJİ’NİN YENİ KAMPÜSE TAŞINMA PROJESİ VE FAALİYETLERİ

Öz

İstanbul Amerikan Kız Koleji ilk olarak 1871 yılında İstanbul Gedikpaşa’da faaliyete başlamıştır. Daha sonra okulun gelişen ihtiyaçları doğrultusunda Üsküdar’da bir arazi satın alınmış ve okul 1875 yılında burada inşa edilen yeni binaya taşınmıştır. Ancak izleyen yıllarda öğrenci talebinin artması, mevcut fiziki imkânların yetersiz kalmasına yol açmıştır. Bunun üzerine, okul yönetimi daha geniş ve modern bir yerleşkeye duyulan ihtiyacı karşılamak üzere Arnavutköy’de yeni bir arazi satın alarak burada kalıcı bir kampüs inşa etmeye karar vermiştir. Fakat II. Abdülhamid döneminde söz konusu arazinin satın alınmasına ilişkin çeşitli idari ve hukuki sorunlar yaşanmış ve bu sorunlar ancak II. Meşrutiyet döneminde çözüme kavuşturulabilmiştir. Bu çalışma, İstanbul Amerikan Kız Koleji’nin II. Meşrutiyet (1908–1918) döneminde Arnavutköy’deki kalıcı kampüsüne taşınma sürecini, dönemin müdiresi Mary Mills Patrick’in “A Bosphorus Adventure” adlı eserindeki gözlem ve değerlendirmelerine dayanmaktadır. Mevcut literatürde Osmanlı’nın son dönemindeki yabancı eğitim kurumlarının mekânsal ve kurumsal dönüşümüne ilişkin çalışmaların sınırlı olması nedeniyle, bu araştırma aynı zamanda eğitim ve kent tarihi alanlarına katkı sunmayı hedeflemektedir. Araştırma, kurumun fiziksel ve kurumsal dönüşümünü; taşınma sürecinin arka planı, kampüsün inşa ve düzenlenme aşamaları ile yönetim faaliyetleri üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak Patrick’in eseri başta olmak üzere okulun o döneme ait yıllık raporları, Osmanlı Arşiv belgeleri ve ilgili literatür sistematik biçimde incelenmiş, bulgular tarihsel bağlamda değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul Amerikan Kız Koleji
• II. Meşrutiyet
• Kampüs Projesi
• Kampüs İnşaatı
• Arnavutköy.

THE RELOCATION PROJECT AND ACTIVITIES OF ISTANBUL AMERICAN COLLEGE FOR GIRLS DURING THE SECOND CONSTITUTIONAL ERA UNDER THE LIGHT OF THE OBSERVATIONS OF PRINCIPAL MARY MILLS PATRICK

Öz

The Istanbul American Girls’ College was first established in 1871 in Gedikpaşa, Istanbul. Subsequently, in response to the evolving needs of the institution, land was acquired in Üsküdar, and in 1875 the school relocated to a newly constructed building on this site. However, in the following years, increasing student demand rendered the existing facilities inadequate. Consequently, the school administration decided to purchase a new plot in Arnavutköy to construct a permanent campus that would accommodate a larger and more modern educational environment. During the reign of Sultan Abdülhamid II, various administrative and legal obstacles hindered the acquisition of the land, and these issues were only resolved during the Second Constitutional Era. This study examines the relocation of the Istanbul College for Girls to its permanent campus in Arnavutköy during the Second Constitutional Era (1908–1918), drawing upon the observations and reflections of the school principal, Mary Mills Patrick, as documented in her work “A Bosphorus Adventure”. Given the limited scholarship on the spatial and institutional transformations of foreign educational institutions in the late Ottoman period, this research also seeks to contribute to the fields of educational and urban history. The research aims to analyze the institution’s physical and organizational transformation through the background of the relocation process, the stages of campus construction and arrangement, and the administrative practices involved. Utilizing document analysis as a qualitative research method, the study systematically examines Patrick’s text alongside the school’s annual reports regarding that period, some Ottoman archival documents, and relevant literature, situating the findings within their historical context.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul American College for Girls
• Second Constitutional Era
• The Campus Project
• Campus Construction
• Arnavutköy.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. “Arnavutköy'de bir mektep inşa ederek Amerikan müessesatından Üsküdar Selami Efendi Mahallesi'nde bulunan mektep talebesini buraya nakletmek amacıyla alınan sahilhanenin kaydının mektep olarak tashihi isteğinin uygun bulunmadığı”, BOA, Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3716-278694, 2 Temmuz 1325/15 Temmuz 1909.
3. “Amerika müesseselerinden Üsküdar'da Selamiefendi Mahallesi'ndeki mektep talebesini nakletmek üzere Arnavutköy'de inşasına izin verilen mektep için celp olunacak inşaat malzemesinden gümrük vergisi alınması lazım geleceği”, BOA, BEO, 3871-290252, 7 Mart 1328/20 Mart 1912.
4. “Amerika müessesatından Üsküdar'da Selamiefendi Mahallesi'ndeki mektebin talebesini nakletmek üzere Arnavutköy'de işitira olunan sahilhanenin tevsian inşa olunacak aksamı ve gümrük vergisi meselesi”, BOA, BEO, 3914-293525, 20 Haziran 1327/3 Temmuz 1911.
5. “Kadınların talim ve tedrisine mahsus İngiltere'de müteşekkil cemiyetin vekili İngiliz tebeasından Mairi Cakomis isimli kadının Beytüllahm'de açmak istediği kız mektebinin inşasına ruhsat verilmesi, şu anda ecnebi mekteblerdeki müslüman öğrencilere tahsillerini tamamlayana kadar dokunulmaması, bundan sonra bu tür ecnebi mekteblere müslüman öğrenci verilmemesi gerektiği”, BOA, Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT), 1401-103, 1 Şubat 1302/13 Şubat 1887.
6. “Amerika müessasatından olan mektebin Üsküdar'dan Arnavutköy'e nakline müsaade olunması”, BOA, Dâhiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH. MUİ), 140-8, 8 Teşrinisani 1326/21 Kasım 1910.
7. “Üsküdar'daki Amerika Koleji'nin Arnavutköy'e nakli. (Amerika müesseseleri; Memalik-i Osmaniye'deki Ecnebi Müessesat-ı Mezhebiye, Tedrisiye ve Hayriyesi)”, BOA, Hariciye Nezareti İrade (HR. İD), 1797-4, 12 Mayıs 1326/25 Mayıs 1910.
8. “Üsküdar'daki Amerika Koleji'nin Arnavutköy'e nakli. (Amerika müesseseleri; Memalik-i Osmaniye'deki Ecnebi Müessesat-ı Mezhebiye, Tedrisiye ve Hayriyesi)”, BOA, HR. İD, 1797-6, 16 Şubat 1326/1 Mart 1911.

9. “Amerikan mekteplerinin taht-ı inzibata olunması hakkında tanzim olunan layihanın takdim olunduğuna dair. (Maarif; Ecnebi Eğitim Müesseseleri)”, BOA, HR. İD. 2030-39, 23 Kânunusani 1308/4 Şubat 1893.
10. “Mekatib-i gayr-i müslime ve ecnebiye müfettişlerinin müslümanlardan intihabı”, BOA, İrade Dâhiliye (İ. DH), 1029-81089, 23 Nisan 1303/4 Nisan 1887.
11. “Sivas, Diyarbekir, Mamuretülaziz, Erzurum ve Van vilayetleri merkezlerinde birer maarif meclisi teşkiliyle tayın edilecek müdür, müfettiş ve katiblere maaş verilmesi ve meclisler için masarıfat-ı müteferrika tahsisi”, BOA, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT), 73-119, 24 Kânunuevvel 1297/5 Ocak 1882.
12. “Müslüman çocuklarının Bakırköy'deki gayr-i müslim ve ecnebi mekteplerine gönderilmemesi ve bu mekteplerin ruhsat almaları için gerekenin yapılması, Societe Central Bankası hesabına lisan mektebi için istimlak edilen arsaların bedelinin ödenmesi hususunda yapılacak muameleye dair Babıali'den izin talebi”, BOA, MF. MKT, 246-66, 6 Temmuz 1315/18 Temmuz 1899.
13. “Müslüman çocuklarının gayr-i müslim ve ecnebi mekteplerine devam etmeleri yasak olduğundan Frenk Katolik Mektebi'ne oğlunu gönderen Şura-yı Devlet Azası Baki Bey'in yeniden uyarılması, uyarıyı dinlemezse durumun Babıali'ye bildirilmesi”, BOA, MF. MKT, 294-13, 11 Teşrinievvel 1311/23 Ekim 1895.
14. “Şişli'de Bulgar Eksarhı'nın ikamet ettiği hane ile Arnavutköy'deki bir Amerikalı'ya füruhtu derdest bulunan sahilhane ve teferruatı”, BOA, Yıldız Hususi Maruzat (Y. A. HUS), 518-71, 11 Şubat 1323/24 Şubat 1908.
15. “Amerikan misyonerlerinin fesadlarını önlemek için teşkil edilen komisyon tarafından alınan tedbirleri havi mazbatanın müzakere edilmesi”, BOA, Yıldız Baş Kitabet Dairesi Maruzatı (Y. PRK. BŞK), 29-41, 31 Kânunusani 1308/12 Şubat 1893.
16. “Amerika'lı misyonerlerin Harput'ta bir mektep açarak ermeni çocuklarını ifsad ettikleri. Osmanlı aleyhine ifsadatta bulunan mektebin kapanması için Harput Ermeni ahalisinin şikâyette bulunduğu”, BOA, Y. PRK. BŞK, 34-28, 8 Teşrinisani 1311/20 Kasım 1895.
17. “Newyork Tribüne Gazetesi'nde, Bulgaristan'ın serbestisinin Robert Kolej'le sağlandığı ve Üsküdar'da Amerikan misyonerlerine ait inas mektebinin de böyle hizmetlerde bulunabileceği şeklinde yayınlar yapıldığı. Ecnebi mekteblerin durumu”, BOA, Yıldız Dâhiliye Nezareti Maruzatı (Y. PRK. DH), 10-58, 9 Mayıs 1314/21 Mayıs 1898.
18. “Memalik-i Osmaniye dâhilinde açılan ecnebi mekteplerinin ifsad ve tezviratta bulunduklarına dair”, BOA, Yıldız Esas Evrakı (Y. EE), 10-53, 12 Temmuz 1309/24 Temmuz 1893.
19. “Osmanlı ülkesindeki Protestan ve Amerikan mekteplerine dair defter ve Maarif Nezaretinin tezkiresi”, BOA, Y. EE, 102-38, 20 Temmuz 1309/1 Ağustos 1893.
20. “Memalik-i Şahane'de bulunan Amerika Mektebleri”, BOA, Yıldız Maruzat Defterleri (Y. MRZ. d), 11694, 1 Teşrinievvel 1319/14 Ekim 1903.
21. “Amerikan Mektepleri hakkında”, BOA, Y. MRZ. d, 11681, 28 Eylül 1319/11 Ekim 1903.
22. “Amerika'nın Vilayat-ı Şahane'deki misyoner mektebleri ve bunların harekat-ı fasideleri”, BOA, Yıldız Resmi Maruzat (Y.A.RES), 122-88, 14 Mart 1319/27 Mart 1903.
23. Alan, Gülbadi, Amerikan Board’un Merzifon’daki Faaliyetleri ve Anadolu Koleji. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2008.
24. Altuğ, Yılmaz, Yabancıların Arazi İktisabı Meselesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1976.
25. Ayas, Nevzat, Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitimi-Kuruluşlar ve Tarihçeler. Ankara: MEB, 1948.
26. Carolyn, Goffman, “Amerikan Kız Koleji.” Büyük İstanbul Tarihi içinde, 197-199. cilt 9, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2015.
27. Constantinople College: The American College for Girls at Constantinople, Reports for the Year 1911-1912. Curtis, William Eloroy, Around the Black Sea, Asia Minor, Armenia, Caucasus, Circassia, Daghestan, the Crimea, Roumania. New York: Hodder and Stoughton,1911.
28. Çetin, Nurten. “İstanbul Amerikan Kız Koleji ve Kolej’in Müslüman Kadın Algısı (1908-1918).” Geçmişten Günümüze Şehir ve Kadın, I, ed. Osman Köse, 381-394. Samsun: Canik Belediyesi Yayınları, 2016.
29. Erkek, Salih. “II. Meşrutiyet Döneminde Türk Eğitim Sistemindeki Gelişmeler ve Ethem Nejat Bey.” Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2009.
30. Kocabaşoğlu, Uygur, Anadolu’daki Amerika. Ankara: İmge Yayınevi, 2000.
31. Kodaman, Bayram, II. Abdülhamid Dönemi Eğitim Politikaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
32. Linder, Fay, The History of Üsküdar American Academy (1876-1996). İstanbul: Sağlık ve Eğitim Vakfı, 2000.
33. Patrick, Mary Mills, Under Five Sultans. New York & London: The Century Co., 1929.
34. Patrick, Mary Mills, A Bosporus Adventure. London: Humphrey Milford, 1934.
35. Toprak, Zafer, Türkiye’de Kadın Özgürlüğü ve Feminizm (1908-1935). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2016.
36. Tozlu, Necmettin, Kültür ve Eğitim Tarihimizde Yabancı Okullar. Ankara: Akçağ Yayınları, 1991.
37. Ülke, Recep, İstanbul Amerikan Koleji’nin Tarihçesi Kız ve Erkek Kısımları. İstanbul: Çituri Biraderler Basımevi, 1956.
38. Vahapoğlu, M. Hidayet, Osmanlı’dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları, (Yönetimleri Açısından). no. 109, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1990.
39. Acun, Fatma, “Arnavutköy Amerikan Kız Koleji Mezunları ve Meşhurları.” CTAD, 11, 22 (2015): 417-442.
40. Acun, Fatma, “Robert Kolej Mezunları ve Meşhurları.” Türk Tarih Eğitimi Dergisi 4, 2 (2015): 136-164.
41. Aksu, Ayşe, “Amerikan Kız Koleji Müdiresi Mary M. Patrick’in Sultan V. Mehmed Reşad ve Dönemi Hakkındaki Görüşleri.” İslami Araştırmalar Dergisi 31, 3 (2020): 699-717.
42. Aktaş, Şerif, “Halide Edip Adıvar.” Başlangıcından Günümüze Kadar Büyük Türk Klâsikleri içinde, 60-65. cilt 11, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1992.
43. Alan, Gülbadi, “Amerikan Board Okullarında Yürütülen Misyonerlik Faaliyetleri.” Journal of lslamic Research 20, 4 (2007): 464-475.
44. Alandağlı, Murat, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Yabancılara Toprak Satışlarında Belirlediği Kırmızı Çizgiler”, XVII. Türk Tarih Kongresi, 15-17 Eylül 2014, IV. Cilt, II. Kısım, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018, 457-487.
45. Erdoğdu, Teyfur, “Üsküdar Amerikan Kız Kolejinin Kısa Tarihi.” Üsküdar Sempozyumu Bildirileri (23-25 Mayıs 2003), I, 302-324. İstanbul: Üsküdar Belediye Başkanlığı, 2004.
46. Erdost, Muzaffer İlhan, “Osmanlı’dan Günümüze Yabancılara Taşınmaz Satışı Yasallaşma Süreçleri ve Sonuçları.” Memleket Siyaset Yönetim 1, 1 (2006): 57-97.
47. Genç, Şakir, “Geçmişten Günümüze Türkiye’de Yabancı Gerçek Kişilerin Taşınmaz Edinimi.” Sayıştay Dergisi, 95 (2014): 77-90.
48. Göksün, Muhammed Musab, “Osmanlı Devleti’nde Yabancı Devlet Vatandaşlarının Gayrimenkul Edinme Hakkının Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi.” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 44 (2024): 261-301.
49. Koçak, Ahmet, “Amerika’dan Boğaziçi’ne Uzanan Bir Eğitimci Mary Mills Patrick’in “Amerika’da Kadınlara Mahsus Yüksek Tahsil” Risalesi.” Dil ve Edebiyat Araştırmaları 16, 16 (2017): 67-81.
50. Köprülü, Orhan, “Tarihte Türk-Amerikan Münasebetleri.” Belleten LI, 200 (Ağustos 1987): 927-947. Kuş, Ayşegül ve Gülbadi Alan, “William John Childs’ın Gezi Notları ve Amerikan Board Kayıtlarında Anadolu Koleji Yerleşkesi.” İdealkent 3, 38 (2022): 2953-2974.
51. Chiha, Nedjib H., “Osmanlı Devletinde Gayrımenkul Mülkiyeti Bakımından Yabancıların Hukuki Durumu.” çev. Halil Cin, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 24, 1 (1967): 247-274.
52. Reeves-Ellington, Barbara, “Constantinople Woman’s College: Constructing Gendered, Religious, and Political Identities in an American Institution in the Late OttomanEmpire.” Women’s History Review XXIV, 1 (2015): 53-71. Soyubol, Kutluğhan, “Fazla Dünyevi Temayüller: (İstanbul) Amerikan Kız Koleji, Misyoner-Süfrajetler ve Osmanlı-Türk Kadın Hareketi Üzerine Notlar.” Osmanlı Araştırmaları, LIX, (2022): 225- 260. Zengi̇n, Zeki Salih, “II. Abdülhamit Döneminde Yabancı ve Azınlık Mekteplerinin Faaliyetleri.” Belleten 71, 261 (2007): 613-652.