CULTURE OF TOLERANCE IN THE CONTEXT OF THE TURKISH LANGUAGE REFORM: THE EXAMPLE OF AGOP DILAÇAR

Öz

The historical background of efforts to simplify the language began to emerge particularly from the 10th century onwards. The growing influence of Arabic and Persian on the Turkish language, particularly due to the impact of Islam, became increasingly evident over time. This process led not only to linguistic confusion but also to the emergence of certain divisions between the public and the educated elite. The issue of the influence of foreign languages on the Turkish language has attracted attention throughout most of history and has been raised on numerous occasions, albeit to varying degrees in different periods. This issue was resolved after the proclamation of the Republic with the establishment of the Turkish Language Research Society on 12 July 1932, thereby acquiring an official status. In this context, Language Congresses were organised, attended by many intellectuals from both within and outside the country. Among these figures was Agop Dilaçar (Martayan), Chief Expert at the Turkish Language Institution. This study will examine the contributions made by the linguist Agop Dilaçar to the work carried out on the Turkish language. Furthermore, it is envisaged that the contributions of intellectuals from diverse ethnic and cultural backgrounds during the formation and institutionalisation of the Turkish Language Revolution will be assessed within the context of the multicultural intellectual heritage, cultural interaction and relatively pluralistic social structure spanning from the Ottoman Empire to the Republic. Thus, it will be demonstrated that the culture of tolerance, whose foundations were laid in the Ottoman Empire, continued not only during the imperial period but also throughout the establishment of the modern Turkish Republic and beyond.

Anahtar Kelimeler

• Culture
• Turkish Language Revolution
• Agop Dilaçar
• Language Simplification
• Culture of Tolerance
• Identity Politics.

Proje Numarası

1919B012471629

TÜRK DİL DEVRİMİ BAĞLAMINDA HOŞGÖRÜ KÜLTÜRÜ: AGOP DİLAÇAR ÖRNEĞİ

Öz

Dilde sadeleşme çalışmalarının tarihsel arka planı özellikle de 10. yüzyıldan itibaren görülmeye başlanmıştır. Özellikle İslamiyet’in etkisiyle Arapça ve Farsçanın Türk dili üzerinde artan etkisi zamanla daha belirgin hâle gelmiştir. Bu süreç beraberinde dildeki karışıklıkla birlikte halk ile aydın zümre arasında bazı ayrılıkların ortaya çıkmasına da neden olmuştur. Türk dili üzerinde yabancı dillerin etkisi konusu tarihin çoğu döneminde dikkat çekmiş ve farklı dönemlerde farklı düzeylerde de olsa pek çok kez dile getirilmiştir. Bu sorun Cumhuriyetin ilanından sonra 12 Temmuz 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulmasıyla, resmî hüviyetini kazanarak çözülmüştür. Bu doğrultuda Dil Kurultayları düzenlenmiş, yurt içinden ve yurt dışından çok sayıda aydın söz konusu kurultaylara katılmıştır. Bu isimler arasında Türk Dil Kurumu başuzmanı Agop Dilaçar (Martayan) da yer almaktadır. Bu çalışma kapsamında dil bilimci Agop Dilaçar’ın Türk diliyle ilgili yürütülen çalışmalara sağladığı katkılar ele alınacaktır. Ayrıca Türk Dil Devrimi’nin oluşum ve kurumsallaşma sürecinde farklı etnik ve kültürel kökenlerden gelen entelektüellerin katkılarının, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan çokkültürlü entelektüel miras, kültürel etkileşim ve görece çoğulcu toplumsal yapı bağlamında değerlendirilmesi öngörülmektedir. Böylece, Dil Devrimi üzerinden Osmanlı İmparatorluğu’nda temelleri atılan hoşgörü kültürünün hem imparatorluk döneminde hem de modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde ve sonrasında da devam ettiği ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kültür
• Türk Dil Devrimi
• Agop Dilaçar
• Dilde Sadeleşme
• Hoşgörü Kültürü
• Kimlik Politikaları.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

1919B012471629

Kaynakça

1. Akın, Adem. “Münif Paşa ve Türk Bilim Tarihindeki Yeri.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 1991.
2. Aksoy, Ömer Asım, Atatürk ve Dil Devrimi. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1963.
3. Arsal, Sadri Maksudi, Türk Dili İçin. İstanbul: Türk Ocakları İlim ve Sanat Heyeti, 1930.
4. Atatürk ve Türk Dili Çalışma Grubu, Atatürk ve Türk Dili 2: Atatürk Devri Yazarlarının, Türk Dili Hakkındaki Görüşleri. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları, 1997.
5. Atay, Falih Rıfkı, Çankaya (Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar). İstanbul: Pozitif Yayınları, 2000.
6. Berber Babalık, Banu. “Osmanlı Kuyumculuğunda Ermeniler ve Bir Ermeni Ailesi Örneği: Arslanyanlar.” Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, 2015.
7. Berkes, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
8. Birinci Türk Dil Kurultayı (26 Eylül 1932): Tezler, müzakere zabıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2024.

9. Cucunel, Hakan. “Türk Dil Devriminin Ulus Devlet Olma Sürecine Katkısı.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2004.
10. Dağtekin, Fuat. “Türkiye’de Dil Tartışmaları ve Türk Dil Kurumu (1950-1983).” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2021.
11. Deveci Bozkuş, Yıldız, XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Entelektüeller. Ankara: Nobel Yayınevi, 2020.
12. Eraslan, Ebubekir. “Doktor Milaslı İsmail Hakkı’nın Türk Diline Katkıları.” Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, XV, ed. Paki Küçüker ve İlhan Uçar, 70-84. Ankara: Asos Yayınları, 2023.
13. Erat, Muhammet. “Osmanlı’da Alfabe Tartışmaları.” Türkler, XV: 247-271. Editör. Hasan Celal Güzel vd. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
14. Ercan, Yavuz, Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler Kuruluştan Tanzimat’a Kadar Sosyal, Ekonomik ve Hukuki Durumları. Ankara: Turhan Kitabevi, 2001.
15. Gülensoy, Tuncer, Türkiye Türkologları ve Türk Diline Emek Verenler 1 (1800-1950: Türkolojinin 150 Yılı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
16. İkinci Türk Dil Kurultayı (18-23 Ağustos 1934): Tezler, müzakere zabıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2024.
17. İmer, Kâmile, Dilde Değişme ve Gelişme Açısından Türk Dil Devrimi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1976.
18. İmer, Kâmile, Türkiye’de Dil Planlaması: Türk Dil Devrimi. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
19. İnan, Afet, Medeni Bilgiler ve Mustafa Kemal’in El Yazıları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1969.
20. Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler. Ankara: MEB, 1981.
21. Kili, Suna, Atatürk Devrimi Bir Çağdaşlaşma Modeli. Ankara: Türkiye İş Bankası, 1981.
22. Kili, Suna, Türk Devrim Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2001.
23. Korkmaz, Zeynep, “Atatürk’ün Düşünce Sisteminde Türk Dilinin Yeri”, Uluslararası Türk Dili Kongresi (26 Eylül 1988 - 3 Ekim 1988) içinde, 1-10. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları, 1996.
24. Korkmaz, Zeynep, Cumhuriyet Dönemi Türk Dili. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974.
25. Kutluer, Tülin. “Dil Devrimi ve Agop Dilaçar.” Yüksek Lisans Tezi, Yeditepe Üniversitesi, 2024.
26. Levend, Agah Sırrı, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1960.
27. Mustafa Celaleddin Paşa, Eski ve Modern Türkler. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2014.
28. Özcan, Besim. “Osmanlı Devleti ve Ermeni Teşekkürnâmeleri.” Tarihte Türkler ve Ermeniler: Birlikte Yaşama Kültürü. Editör Mehmet Metin Hülagü vd., 127- 147. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
29. Özel, Sevgi, Haldun Özel, Ali Püsküllüoğlu. Atatürk'ün Türk Dil Kurumu ve Sonrası. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 1986.
30. Özgen, Yüksel ed., Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (Cilt III, 1925-1938). Ankara: AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2024.
31. Şimşir, Bilal, Türk Yazı Devrimi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
32. Turan, Şerafettin ve Özel Sevgi. 75. Yılda Türkçenin ve Dil Devriminin Öyküsü. Ankara: Dil Derneği Yayınları, 2007.
33. Turan, Şerafettin, Türk Devrim Tarihi III: Yeni Türkiye'nin oluşumu (ikinci bölüm) (1923-1938). Ankara: Bilgi Yayınevi, 1996.
34. Turan, Şerafettin, Türk Kültür Tarihi Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne ve Evrenselliğe. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1990.
35. Turan, Refik, Azerbaycan’da İlk ve Ortaöğretimde Tarih Öğretimi ve Ders Kitapları (Sovyet Azerbaycanı’ndan Azerbaycan Cumhuriyeti’ne). Ankara: AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2015.
36. Türkay, Kaya, A. Dilâçar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1982.
37. Ulu, Cafer, Türkiye Cumhuriyeti’nde Ermeniler. Ankara: AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi, 2009.
38. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), Framework for teachers. India: New Delhi, 2005. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000150262.
39. Uzun, Hakan, Atatürk Dönemi Türk Modernleşmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
40. Üçüncü Türk Dil Kurultayı (24-31 Ağustos 1936): Tezler, müzakere zabıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2024.
41. Ülkütaşır, Mehmet Şakir, Atatürk ve Harf Devrimi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1981.
42. Ünaydın, Ruşen Eşref, Türk Dili Tetkik Cemiyeti Kurulduğundan İlk Kurultaya Kadar Hatıralar. Ankara: Hakimiyeti Milliye Matbaası,1933.
43. Aydemir, Murat, “Yenilenen Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programının Barış Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi.” Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 15 (Temmuz 2018): 52-73. https://izlik.org/JA43MT83PT.
44. Beyaz, Ekrem, “Agop Dilâçar ve Dil Yazıları.” Türk Dili Dergisi, (Ocak 2019): 101-107. https://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2019/01/20_Ekrem-Beyaz.pdf.
45. Büyükkaragöz, Savaş ve Kesici, Şahin. “Öğretmenlerin Hoşgörü ve Demokratik Tutumları.” Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi 7, 7 (Ağustos 1996): 353-365. https://izlik.org/JA25MJ27DB.
46. Çotuksöken, Yusuf, “Ziya Gökalp'ın “Dil, Osmanlıca, Türkçe, Türkçenin Özleşmesi” Konusundaki Görüşlerine Eleştirel Bir Bakış.” UMAY İnanç ve Kültür Araştırmaları Dergisi 2, 4 (Ocak 2024): 11-22. http://dx.doi.org/10.29228/umay.80224.
47. Demir, Gökhan Yavuz, “Türk Tarih Tezi ile Türk Dil Tezinin Kavşağında Güneş-Dil Teorisi.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 11, 19 (2010): 385-396. https://izlik.org/JA37AA37KJ.
48. Deveci Bozkuş, Yıldız, “Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermeniler: Osmanlı Türkçesi ile Eserler Yazan Ermeni Entelektüeller (1800-1923).” Erdem 79, (Aralık 2020): 97-128. https://doi.org/10.32704/erdem.838432.
49. Emini, İrena, “Arnavut Aydınları Arasında Arnavutça Alfabe Meselesi.” ASSOS İnsan ve Toplum Bilimlerinde Araştırmalar Dergisi 2, 1 (Aralık 2024): 23-34. https://izlik.org/JA56SA35JE.
50. Ertaş, Kasım, “Türk Dili ve Ermeniler: Osmanlı'nın Ermeni Dilbilimcileri.” The Journal of Academic Social Science Studies 12, 53 (Aralık 2016): 151-162. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS3752.
51. Gündüz, Ömer ve Fırat, İsmail. “Dil Devriminin Gerçekleşmesinde Türk Dil Kurumunun Rolü.” Journal of International Social Research 7, 34 (2014): 59-71. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/the-role-of-turkish-language-association-in-the-language-reform-occurence.pdf.
52. Herkmen, Dilek, “Ulus Devlet Oluşumu ve Dil Devrimi.” Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi 11, 35 (Aralık 2023): 178-192. https://doi.org/10.12992/TURUK1377.
53. Kale, Metin, “Harf Devrimi.” Erdem Dergisi 11, 33 (Ocak 1999): 811- 831. https://izlik.org/JA43EL35ST.
54. Karadeniz, Yılmaz, “İran’da Malkum Han ve Feth Ali Ahundzâde’nin Arap Alfabesini Değiştirme Teşebbüsleri (1860-1880).” History Studies, (2012): 215-226. https://www.historystudies.net/iranda-malkum-han-ve-feth-ali-ahundzadenin-arap-alfabesini-degistirme-tesebbusleri-1860-1880_345.
55. Karaman, Erdal, “Dünden Bugüne Azerbaycan’da Alfabe.” Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 5, 2 (Haziran 2010): 130-143. https://izlik.org/JA85YC42ND.
56. Kurtaran, Uğur, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Millet Sistemi.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi 1, 8 (Aralık 2011): 57-71. https://izlik.org/JA52ZP38YC.
57. Özdemir, Nagihan, “Atatürk Dönemi Türk Dil Kurultayları ve Güneş Dil Teorisi.” Atatürk Dergisi 12, 1 (2023): 19-24. https://doi.org/10.5152/JA.2023.23060.
58. Özkan, Mustafa, “Edirneli Nazmi ve Türkî-i Basit Hareketi.” İlmi Araştırmalar 5, (1997): 233-246. https://izlik.org/JA54UX64YN.
59. Yazıcı, Fatih, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Hoşgörü: 7. Sınıf Öğrencilerinin Farkındalıkları Üzerine Bir Değerlendirme.” Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 19, 2 (Ağustos 2017): 37-56. https://doi.org/10.17556/erziefd.319809.
60. “Devrim ve Türk Devrimleri.” Atatürk Araştırma Merkezi, erişim 24 Haziran 2025, https://atam.gov.tr/devrim-ve-turk-devrimleri/.
61. “Dil.” Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, erişim 4 Haziran 2025, https://sozluk.gov.tr/?kelime=dil.
62. Mehmet Boz, “Atatürk’ün Dilaçar’ı.” Turkish Forum, erişim 7 Mayıs 2025, https://www.turkishnews.com/2021/09/13/ataturkun-dilacari/.
63. “A. Dilâçar.” Dil Derneği, erişim 7 Mayıs 2025, https://www.dildernegi.org.tr/TR,456/a-dilacar.html.
64. “Harf Devrimi–1 Kasım 1928.” Dil Derneği, erişim 12 Haziran 2025, https://www.dildernegi.org.tr/TR,609/harf-devrimi---1-kasim-1928.html.
65. TT Arşiv. Agop Dilaçar- Atatürk'ten Anılar– 1979. Youtube. 7 Aralık 2023. https://youtu.be/iBHTgQcbOwo?si=zUAK5d22zBdrmvSl.