OSMANLI DEVLETİ’NDE ÖRGÜTLÜ YAŞAMIN YERELE YANSIMASI: EDİRNE’DE KURULAN BAZI EĞİTİM VE YARDIM CEMİYETLERİ

Öz

Bu çalışma II. Meşrutiyet’in ilanından sonra Edirne vilayetinde kurulan Tamim-i Lisan-ı Osmanî Cemiyeti (Edirne Şubesi), Edirne Osmanlı Cemiyet-i Hayriyesi, Rumeli Muhacirin-i İslamiye Cemiyeti (Edirne Kulübü) ve Ortaköy Fukaraperver Cemiyet-i Hayriyesi isimli yerel örgütlenmeleri ele almaktadır. Amacımız bu cemiyetlerin kimler tarafından ve ne maksatla kurulduklarını belirleyip faaliyetleri hakkında bilgi vermektir. Ardından cemiyetleri karşılaştırmalı bir analize tabi tutarak benzer ve farklı yönlerini ortaya koymaktır. Aynı zamanda Edirne’deki diğer cemiyetlerle birlikte değerlendirerek şehirdeki örgütlü yapıların temel özelliklerini belirleyebilmektir. Çalışma kapsamında ağırlıklı olarak yerel basın ve sınırlı sayıda arşiv belgesi kullanılmıştır. Bunun temel sebebi yerel basında cemiyet faaliyetlerinin sıklıkla yer almasına karşılık arşivde yeterince veri bulunmayışıdır. Çalışma sonunda, sözü edilen cemiyetlerin faaliyetlerinin eğitim ve yardım sahalarında yoğunlaştığına dair verilere ulaşılmıştır. Cemiyetlerin asker, sivil ve göçmen gruplarına çeşitli yardımlar temin ettikleri ve eğitim alanında faaliyette bulundukları anlaşılmıştır. Cemiyetleşme faaliyetlerinin Edirne’de toplumsal bağların kuvvetlenmesi ve dinamik bir sosyal yapının oluşmasına ciddi katkı sağladıkları ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Edirne
• cemiyet
• sosyal yardım
• fukaraperver
• muhacir

Etik Beyan

Bu makalede Etik Kurul Onayı gerektiren bir çalışma bulunmamaktadır.

THE REFLECTION OF ORGANIZED LIFE AT THE LOCAL LEVEL IN THE OTTOMAN EMPIRE: SOME EDUCATIONAL AND CHARITABLE SOCIETIES ESTABLISHED IN EDİRNE

Öz

This study examines some local organizations established in the province of Edirne after the proclamation of the Second Constitutional Monarchy Period: the Tamim-i Lisan-ı Osmanî Society (Edirne Branch), the Edirne Ottoman Charitable Society, the Rumelia Islamic Immigrants Society (Edirne Club), and the Ortaköy Society for the Protection of the Poor. Our aim is to identify who founded these societies and for what purposes they were established, as well as to provide information on their activities. The study then subjects the societies to a comparative analysis to reveal their similarities and differences. By evaluating them together with other societies in Edirne, it is also aimed to determine the fundamental characteristics of organized associations in the city. The study primarily relies on the local press and a limited number of archival documents. The main reason for this is that, although the activities of these societies frequently appeared in the local press, the archival records are insufficient. The study concludes with concrete findings indicating that the activities of the societies in question were concentrated in the fields of education and charity. It is understood that the societies provided various forms of assistance to military personnel, civilians, and immigrant groups, and they were active in the field of education. It is evident that the process of forming societies contributed significantly to strengthening social bonds and creating a dynamic social structure in Edirne.

Anahtar Kelimeler

• Edirne
• societies
• social assistance
• protection of the poor
• immigrants.

Etik Beyan

There is no study that would require the approval of the Ethical Committee in this article.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
2. “Bursa’da teşekkül eden Lisan-i Osmanî Musevi Cemiyeti’nce açılan mektebe çeşitli milletlere mensup talebeyi tedris için lisan-ı Osmanî muallimi tayini talebine cevaben halihazırdaki bütçenin buna uygun olmadığının ve yeni bütçe hazırlandığında bu durumun kendilerine bırakıldığının Hüdavendigar Valiliğine tebliği.” Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), MF.MKT., 1110/11.
3. “Edirne Alyans İsrailiyat ve Tamim-i Lisan-ı Osmanî mektepleri lisan-ı Osmanî muallimi olup harp ilanından sonra İstanbul’a hicret eden Mehmed Arif Efendi’nin civar vilayetlerden birine tayin talebi.” BOA, MF.İBT., 444/24.
4. “Edirne Alyans Mektebi ve Musevi gece dersleri lisan-ı Osmanî muallimi Arif Bey’in memuriyet mahalline gönderilmesine dair Edirne vilayeti tahriratının, mumaileyhin başkaca kayıt muamelesi yapıldığından Muhasebat Dairesine verildiği.” BOA, MF.İBT., 449/15.
5. “Edirne Rumeli Muhacirin-i İslamiye Cemiyeti’nin, muhacirlerin iskânlarından önce iaşeleri için tahsisat verilmediğinden dolayı zor durumda oldukları şikâyeti üzerine Edirne vilayetinden muhacirlerin hane ve nüfus miktarıyla ihtiyaçları hakkında bilgi istenmesi.” BOA, DH.MKT., 2898/59.
6. “Edirne Talim-i Lisan-ı Osmanî ve Allians İsraelit mektepleri lisan-ı Osmanî muallimi Mehmed Arif Efendi’nin inşaatı tamamlanan Edirne Numune Rüşdiyesi muallim-i evvelliğine tayin talebi.” BOA, MF.İBT., 391/28.
7. “Kanun-i Esasi gereğince, Osmanlı Devleti’ndeki Musevilerin Osmanlıca öğrenebilmeleri için kurulmuş olan “Ta'mim-i Lisan-ı Osmanî Selanik Musevi Cemiyeti”nin resmîleştirilmesine ve yardımda bulunulmasına dair Selanik hahambaşısının yazısı.” BOA, TFR.I..KNS., 10/930.
8. “Merkezi İstanbul’da bulunan Rumeli Muhacirin-i İslamiye Cemiyeti’nin merkez şubesine ilmühaber verilmiş olup, taşradaki şubelerinden malumat alınmadığı. Taşralardaki şubelerin merkezden ya da mahallerinden müracaat ederek ilmühaber almalarının lazım geleceği.” BOA, DH.MUİ., 48/50.

9. “Musevilerce lisan-ı millî olan İspanyolcanın külliyen terkiyle umum mekteplerinde lisan-ı Osmanînin tedrisi için “Tamim-i Lisan-ı Osmanî” namıyla bazı zevattan mürekkep bir komisyon teşkili hakkında Hahambaşı Kaymakamlığından Adliye Nezaretine verilip nezaret-i müşarünileyhadan gönderilen tezkire.” BOA, BEO, 1479/110871.
10. “Musevilerce lisan-ı millî olan İspanyolcanın terki ile umum mekteplerde lisan-ı Osmanînin tedrisi ve efrad-ı cemaat beyninde neşr ve taliminin istihsali için "Talim-i Lisan-ı Osmanî" Komisyonu namıyla teşekkül eden komisyonun millet-i Museviyyeye lisan-ı Osmanînin kabul ettirilmesi maksadına mebni olduğu.” BOA, BEO, 1501/112507.
11. “Musevilerin kullandıkları lisan olan İspanyolcanın terkedilerek bütün okullarda Osmanlı lisanının öğretilmesi konusundaki tamimin Lisan-ı Osmanî Komisyonunca resmiyete bağlandığının ilgili nezaretlere bildirildiği.” BOA, DH.MKT., 2416/38.
12. “Plevne muhacirlerinden Ahmed Efendi’nin Dersaadet mekatiplerinden birine kaydının yapılmasının mümkün olmadığı.” BOA, DH.İD., 26/62.
13. “Rumeli Muhacirin-i İslamiye Cemiyeti Edirne Şubesi tarafından, Plevne muhaciri Ahmed Efendi’nin Dersaadet’te yatılı mekteplerden birine kaydedilmesinin talep edildiği.” BOA, MF.MKT., 1177/30.
14. “Rumeli Muhacirin-i İslamiye Cemiyeti’nin Bulgarlar tarafından Müslümanlara yapılan mezalimi havi arzuhali.” BOA, BEO, 4097/307250.
15. “Tamim-i Lisan-ı Osmanî Cemiyeti’nin Edirne Şubesi’nce mekatib-i vakfiye ve hususiye ikramiyesinden münasip bir miktar para talep olunduğu, nezaret bütçesinin yetersizliği ve İdare-i Vilayat Kanunu’nuyla maarif hisse-i ianatı tamamen mahallerine terk olunduğundan gereğinin Edirne Maarif Müdüriyetince yapılması.” BOA, MF.İBT., 370/28.
16. Ağanoğlu, H. Yıldırım, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Balkanlar’ın Makûs Talihi Göç. İstanbul: Kum Saati Yayınları, 2001.
17. Çakır, Serpil, Osmanlı Kadın Hareketi. İstanbul: Metis Yayınları, 2021.
18. Erdem, Ufuk, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Muhacir Komisyonları ve Faaliyetleri (1860-1923). Ankara: TTK Yayınları, 2018.
19. Kurnaz, Şefika, II. Meşrutiyet Döneminde Türk Kadını. İstanbul: MEB Yayınları, 1996.
20. Kurnaz, Şefika, Osmanlı Kadın Hareketinde Bir Öncü Emine Semiye Hayatı, Eserleri, Fikirleri. İstanbul: Timaş Yayınları, 2008.
21. Os, Nicole A.N.M., Feminizm Hayırseverlik ve Vatanseverlik Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadınların Örgütlü Yaşamı, çeviren Murat Kemaloğlu, İstanbul: Alfa Yayınları, 2021.
22. Özbek, Nadir, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet Siyaset, İktidar ve Meşruiyet 1876-1914. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
23. Özçelik, Selahittin, Donanma-yı Osmanî Muavenet-i Milliye Cemiyeti. Ankara: TTK Yayınları, 2000.
24. Shaw, Stanford J., Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Yahudiler, çeviren Meriç Sobutay, İstanbul: Kapı Yayınları, 2008.
25. Azap, Eralp Yaşar, “Osmanlı Okullarında Türkçenin Öğretimine Genel Bir Bakış.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 20 (Mart 2024): 242-265.
26. Çakmak, Aydın, “Mütareke Dönemi İstanbul’unda Bir Hayır Kurumu: Aksaray/İstanbul Fukaraperver Cemiyeti.” OTAM, 51 (Bahar 2022): 49-74.
27. Çevik, Abidin ve Çayci, M. Emin. “Osmanlı Devleti’nde Sosyal Dayanışma Örneği Olarak Fukaraperver Cemiyetleri.” Turkish Studies – Social Sciences 16, 6 (Aralık 2021): 2171-2187.
28. Karakışla, Yavuz Selim, “Osmanlı Fakir Çocuklarına Yardım Cemiyet-i Hayriyesi (1910) ‘Edirne’nin Fakir Ama Akıllı Çocukları’.” Tarih ve Toplum 40, 239 (Kasım 2003): 19-27.
29. Karcı, Betül, “Gayrimüslim Mekteplerinde Osmanlı Türkçesi’nin Öğretimini Yaygınlaştırmak İçin Yapılan Bazı Çalışmalar (1874-1909).” ÇKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10, Özel Sayı (Aralık 2019): 19-44.
30. Mutlu, Cengiz, “Yeni Belgeler Işığında Topkapı Fukaraperver Cemiyeti.” Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 116, 228 (Mayıs-Haziran 2017): 39-50.
31. Şimşek, Muttalip, “Osmanlı Devleti’nde Türkçe’nin Gayrimüslim Okullarında Mecburi Hale Getirilmesi ve Uygulanması.” OTAM, 43 (Bahar 2018): 199-228.
32. Zamacı, Ayşe, “Donanma Cemiyeti Edirne Şubesi ve Faaliyetleri (1909-1912).” Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi 4, 7 (Yaz 2023): 269-307.
33. Alkan, Mehmet Ö. “Sivil Toplum Kurumlarının Hukuksal Çerçevesi 1839-1945.” Tanzimat’tan Günümüze İstanbul’da STK’lar. Editörler Ahmet N. Yücekök, İlter Turan ve Mehmet Ö. Alkan, 45-73. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1998.
34. Alkan, Mehmet Ö. “1856-1945 İstanbul’da Sivil Toplum Kurumları Toplumsal Örgütlenmenin Gelişimi [Devlet-Toplum İlişkisi Açısından Bir Tarihçe Denemesi].” Tanzimat’tan Günümüze İstanbul’da STK’lar. Editörler Ahmet N. Yücekök, İlter Turan ve Mehmet Ö. Alkan, 79-145. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1998.
35. Uyanık, Feyzullah. “İbriktepe Rumlarının Yarım Kalmış Bir Sosyal Yardım Teşebbüsü: Dimitra Fukaraperver ve Maarifperver Cemiyeti.” Her Yönüyle İpsala Sosyal Bilimler 1. Editörler Halûk Kayıcı ve Emin Ünsal, 181-188. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2020.
36. Zamacı, Ayşe. “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Edirne Vilayetinde Müslümanlar Tarafından Kurulan Cemiyetler ve Faaliyetleri.” Edirne Araştırmaları. Editörler Yüksel Topaloğlu ve Metin Ünver, 262-280. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2023.
37. Zamacı, Ayşe. “Cumhuriyete Giden Süreçte Kadın Dayanışması: Son Dönem Osmanlı Tarihinde Kadınların Kurduğu Yardım Cemiyetleri.” Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılına Armağan (Dil-Edebiyat-Tarih Araştırmaları). Editörler Salih Koralp Güreşir ve Tarık Sarıoğlu, 221-236. Çanakkale: Paradigma Akademi, 2023.
38. Hanioğlu, M. Şükrü. “Cemiyet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 7: 329-331. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
39. Kıranlar, Safiye. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Sosyal Yardım ve Kurumları.” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, erişim 12 Mayıs 2026, https://istanbultarihi.ist/133-tanzimattan-cumhuriyete-sosyal-yardim-ve-kurumlari.
40. Toprak, Zafer. “1909 Cemiyetler Kanunu.” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 1: 205-208. İstanbul: İletişim Yayınları, 1985.
41. Çatakdere, Rümeysa. “Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin Edirne Vilayetindeki Faaliyetleri (1912-1923).” Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2025.
42. Çelik, Züriye. “Osmanlının Zor Yıllarında Rumeli Göçmenlerinin Türk Basınındaki Sesi: ‘Muhacir’ Gazetesi (1909-1910).” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2007.
43. Erçin, Abdülkadir. “II. Abdülhamid Döneminde Edirne Vilayeti (1876-1909).” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2021. Karaca, Şahika. “Emine Semiye Hayatı, Fikir Dünyası, Sanatı, Eserleri.” Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2010.
44. Sarıoğlu, Tarık. “II. Meşrutiyet’in İlanından Balkan Savaşları’na Kadar Edirne (1908-1912).” Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi, 2020.
45. Tokel, Meliha. “Tarihte ve Günümüzde Edirne Yahudi Cemaati.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2010. Usta, Yeliz. “Meşrutiyet Döneminde Sosyal Yardım Cemiyetleri ve Faaliyetleri (1908-1918).” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2016.
46. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat (Eski ve Yeni Harflerle). Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2000.