İKİ ASKERİ MÜDAHALE ARASINDA TÜRKİYE’DE SİYASET (1960-1971)

Öz

Bu makale, iki askeri müdahale ve önemli yapısal dönüşümlerle şekillenen 1960–1971 yılları arasındaki Türkiye’nin siyasi manzarasını incelemektedir. Çalışma, ağırlıklı olarak İngiliz Büyükelçileri tarafından hazırlanan yıllık raporlara dayanarak bu belgelerin Türkiye’nin iç siyasetini nasıl yorumladığını ve İngiliz dış politikasını nasıl etkilediğini analiz etmektedir. Bu makale, Demokrat Parti'nin devrilmesinden 12 Mart 1971 Muhtırası'na kadar 1960-1971 yılları arasındaki Türkiye'deki siyasi gelişmeleri sentezlemektedir. Dönemin diplomatik yıllık değerlendirmelerine ve sonraki analizlere dayanarak, sivil siyaset ile askeri vesayet arasındaki etkileşimi, 1961 çerçevesi altında anayasal mühendisliğin evrimini ve sonuçları şekillendirmede sosyo-ekonomik baskıların (işçi seferberliği, öğrenci radikalizmi ve makroekonomik dengesizlikler) rolünü yeniden yapılandırmaktadır. Yıl yıl bölümler, kurumlar, aktörler ve dönüm noktalarına dair analitik bir anlatı sunmakta ve ardından birleştirilmiş bir değerlendirme yapmaktadır. Makale, söz konusu on yılın derin siyasi çalkantılarla geçtiğini ortaya koymaktadır: 1960 darbesi, anayasal reformlar, koalisyon hükümetleri, sosyo-ekonomik modernleşme çabaları ve 1971 muhtırasıyla sonuçlanan ideolojik kutuplaşma. Bu gelişmeler, iç istikrarsızlık, askeri etkiler ve demokratik beklentiler arasındaki etkileşimi vurgularken, Türkiye’nin siyasi seyrini yorumlayan dış gözlemcilerin rolünü de ön plana çıkarmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• İngiliz Büyükelçileri
• Yıllık Raporlar
• Askeri Müdahaleler
• Siyasi Tarih
• Türkiye-İngiltere İlişkileri

POLITICS IN TÜRKİYE BETWEEN TWO MILITARY INTERVENTIONS (1960-1971)

Öz

This article examines Türkiye’s political landscape between 1960 and 1971, a decade marked by two military interventions and significant structural transformations. Drawing primarily on annual reports prepared by British Ambassadors, it analyses how these documents interpreted Türkiye’s domestic politics and influenced British foreign policy. This article synthesizes political developments in Türkiye from 1960 to 1971, from the overthrow of the Democrat Party to the 12 March 1971 Memorandum. Drawing on contemporaneous diplomatic annual reviews and subsequent analyses, it reconstructs the interaction between civilian politics and military tutelage, the evolution of constitutional engineering under the 1961 framework, and the role of socio-economic pressures, labour mobilization, student radicalism, and macroeconomic imbalances, in shaping outcomes. Year-by-year sections provide an analytic narrative of institutions, actors, and turning points, followed by a consolidated assessment. The article reveals that the decade witnessed profound political turbulence: the 1960 coup, constitutional reforms, coalition governments, socio-economic modernization efforts, and escalating ideological polarization culminating in the 1971 military memorandum. These developments underscore the interplay between domestic instability, military influence, and democratic aspirations, while highlighting the role of external observers in interpreting Türkiye’s political trajectory.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• British Ambassadors
• Annual Reports
• Military Interventions
• Political History
• Anglo-Turkish Relations.

Kaynakça

1. The National Archives, United Kingdom (TNA)
2. FO371/160212/RK1011/1, Turkey: Annual Review for 1960.
3. FO371/163832/CT1011/1, Turkey: Annual Review for 1961.
4. FO371/169514/CT1011/1, Turkey: Annual Review for 1962.
5. FO371/174971/CT1011/1, Turkey: Annual Review for 1963.
6. FO371/180150CT1011/1, Turkey: Annual Review for 1964.
7. FO371/185824/CT1011/1, Turkey: Annual Review for 1965.
8. FCO/9/614/CT1/1, Turkey: Annual Review for 1966.

9. FCO/9/614, Turkey: Annual Review for 1967.
10. FCO9/1091/WST1/6, Turkey: Annual Review for 1968.
11. FCO9/1308/WST1/1, Turkey: Annual Review for 1969.
12. FCO9/1466/WST1/3, Turkey: Annual Review for 1970.
13. FCO9/1606/WST1/2, Turkey: Annual Review for 1971.
14. Ahmad, Feroz, Demokrasi Sürecinde Türkiye 1945-1980. İstanbul: Hil Yayınları, 2010.
15. Ahmad, Feroz, Modern Türkiye’nin Oluşumu. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2011.
16. Ahmad, Feroz, The Making of Modern Turkey. London: Routledge, 1993.
17. Akın, Rıdvan, Türk Siyasal Tarihi, 1908-2000. İstanbul: XII Levha, 2015.
18. Akşin, Sina, ed., Türkiye Tarihi-IV: Çağdaş Türkiye, 1908-1980. İstanbul: Cem Yayınevi, 2002.
19. Akşin, Sina, Kısa Türkiye Tarihi. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2011.
20. Altuğ, Kurtul, 12 Mart ve Nihat Erim Olayı. Ankara: Yedigün Yayınları, 1973.
21. Birand, Mehmet Ali, Dündar Can and Çaplı Bülent. 12 Mart İhtilalin Pençesinde Demokrasi. Ankara: Kitabevi, 2008.
22. Çavdar, Tevfik, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi, 1950’den Günümüze. Ankara: İmge Kitabevi, 2008.
23. Erim, Nihat, 12 Mart Anıları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
24. Eroğul, Cem, Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi, 1991.
25. Gülen, Ahmet, Türk Siyasal Hayatında Nihat Erim. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2020.
26. Hale, William, Türkiye’de Ordu ve Siyaset, çeviren Ahmet Fethi, İstanbul: Alfa Yayınları, 2014.
27. Kalkan, Asya, Demokrat Parti'nin son hamlesi: Tahkikat Komisyonu. İstanbul: Libra, 2021.
28. Kasalak, Kadir and Uçar Fuat, “Türk Siyasetinde Cepheleşme Olgusunun Dinamikleri ve Milliyetçi Cephe Hükümetleri”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, 33 (December 2014): 41–54.
29. Özcan, Mehmet Şah, Demokrat Parti iktidarında Cumhuriyet Halk Partisi ile muhalif basın hakkında Meclis Tahkikatı, 1957-1960. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2021.
30. Özdağ, Ümit, Menderes Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri ve 27 Mayıs İhtilali. İstanbul: Boyut Kitapları, 1997. Schınk, Irvin C. & E. Tonak Ahmet (ed.), Geçiş Sürecinde Türkiye, İstanbul: Belge Yayınları, 2013.
31. Soysüren, Ali Haydar, 12 Mart Döneminde Nihat Erim Hükümetleri. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2014.
32. Uçar, Fuat, “İnönü’nün Son Başbakanlık Dönemi ve İç Politikada Meydana Gelen Gelişmeler,” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 12, 2 (April 2025): 1089–1122.
33. Uçar, Fuat, “Türkiye’de 1961-1971 Dönemi Genel Seçimleri ve Siyasal Hayata Etkileri”, Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılına Armağan, Editörler Salih Koralp Güreşir and Tarık Sarıoğlu, Çanakkale: Paradigma Akademi, 2023, 67-179. Uçar, Fuat, “VI. Demirel Hükümeti’nin Sosyo-ekonomik Politikaları ve 24 Ocak Kararlarının Alınması,” The Journal of Academic Social Science Studies 18, 104 (June 2025): 389–414.
34. Uçar, Fuat, Türk Siyasi Hayatında Azınlık Hükümetleri İnönü ve Demirel Dönemleri. Ankara: Berikan Yayınevi, 2019. Uçar, Fuat, Türk Siyasi Hayatında CHP-MSP Hükümeti, Siyasal Pragmatizmden Tarihsel Yanılgıya. Ankara: Berikan Yayınevi, 2024.
35. Uçar, Fuat, Türk Siyasi Hayatında Milliyetçi Cephe Hükümetleri. Ankara: Berikan Yayınevi, 2021.
36. Yalçın, Durmuş et al., Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-II. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2002.
37. Zürcher, Erik J., Turkey: A Modern History. London: I. B. Tauris, 1994.
38. Zürcher, Erik J., Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, çeviren Yasemin Saner Gönen, İstanbul: İletişim Yayınları, 1999.