Kurgusal Karakterlerin Müstakil Bir “Eser” Olarak Hukuki İnşasında: Amerikan, İngiliz ve Türk Hukuku İçtihatları Işığında Bir İnceleme

Öz

Fikri mülkiyet hukukunda kurgusal karakterlerin, içinde yer aldıkları ana eserden bağımsız bir biçimde müstakil eser statüsünde korunup korunamayacağı güncel ve tartışmalı bir sorundur. Bu makale, kurgusal karakterlerin telif hukuku kapsamındaki koruma sınırlarını; Amerikan, İngiliz ve Türk hukuku içtihatları ile öğretideki yaklaşımlar ekseninde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmada, karakterin bağımsız bir eser kabul edilmesinin yarattığı hukuki sonuçlar beş temel sorun üzerinden analiz edilmektedir: ontolojik tespit (fixation) sorunu, eserlik ve ihlal testlerinin birbirine karıştırıldığı metodolojik sapma, serinin tamamına yayılan mozaikleme (aggregation) tehlikesi, koruma sürelerini fiilen sonsuzlaştıran ebedileştirme (evergreening) riski ve Türk hukukuna özgü kategorik uyumsuzluk sorunu. Amerikan hukukunda geliştirilen “iyi tanımlanmış karakter” (distinctly delineated character) ve “anlatılan hikâye” (story being told) testlerinin tarihsel evrimi ile İngiliz telif hukukunda Shazam davasıyla kabul gören “belirlenebilirlik” (identifiability) kıstası irdelenmiştir. Türk hukuku bağlamında ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nda yer alan “tipleme” ve “eserin alameti” kavramları Yargıtay kararları eşliğinde ele alınarak, karakter korumasının haksız rekabet ve marka hukuku ile kesiştiği çok katmanlı yapı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, kurgusal karakterlerin mutlak bir koruma kalkanına alınmasının kamu malı (public domain) havuzunu daraltma riskine dikkat çekilerek, Türk hukuku için dengeli ve nitelikli bir koruma eşiğinin gerekliliği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Fikrî Mülkiyet Hukuku
• Kurgusal Karakterler
• Telif Hakkı
• Fikir-İfade Ayrımı
• Tipleme.

The Legal Construction of Fictional Characters as Independent “Works”: A Review in Light of American, English, and Turkish Case Law

Öz

Whether fictional characters can be protected as independent works, separate from the underlying works in which they appear, remains a highly debated issue in intellectual property law. This article comparatively examines the boundaries of copyright protection for fictional characters in the light of American, English, and Turkish case law and legal doctrine. The study analyzes the legal consequences of granting independent work status to characters through five fundamental problems: the ontological fixation deficit, methodological deviation confusing copyrightability with infringement, the danger of mosaicing (aggregation) across a series, the risk of evergreening that infinitely extends protection periods, and the problem of categorical mismatch specific to Turkish law. The historical evolution of the “distinctly delineated character” and “story being told” tests in US law, along with the “identifiability” standard recently adopted in UK copyright law via the landmark Shazam case, are scrutinized. In the context of Turkish law, the concepts of “character” (tipleme) and “sign of the work” (eserin alameti) under the Law No. 5846 on Intellectual and Artistic Works are evaluated alongside Supreme Court decisions , identifying the multi-layered intersections of character protection with unfair competition and trademark law. Consequently, by drawing attention to the risk of shrinking the public domain through the monopolization of cultural archetypes, the necessity of establishing a balanced and qualified threshold of protection for Turkish law is emphasized.

Anahtar Kelimeler

• Intellectual Property Law
• Fictional Characters
• Copyright Law
• Idea-Expression Dichotomy
• Character Merchandising.

Kaynakça

1. ARSLANLI, H. (1954). Fikri Hukuk Dersleri. İstanbul: Sulhi Garan Matbaası.
2. ARTEMEL, M. N. (2002). İngiliz Hukukunda Kurgusal Karakterlerin Ürünlendirilmesi ve Türk Hukuku ile Bir Karşılaştırma Denemesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. ATAR, E. A. (2025). İşlenme ve Derlemelerin FSEK Kapsamında Eser Olarak Korunabilmesi İçin Gereken Şartlar. SÜHFD, 33(3), 1881-1919.
4. ATEŞ, M. (2024). Fikri Mahsuller Üzerindeki Mali Haklara Tecavüzün Ref’i Yöntemleri (FSEK 68) Üzerine Bir İnceleme. İHM, 82(2), 525-574.
5. AYİTER, N. (1981). Hukukta Fikir ve San’at Ürünleri (2. b.). Ankara: Sevinç Matbaası.
6. BEŞİROĞLU, A. (2006). Fikir Hukuku Dersleri (4. b.). İstanbul: Arıkan Basım Yayım.
7. BOZBEL, S. (2012). Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
8. BROWN, A., KHERIA, S., CORNWELL, J., ILJADICA, M. (2023). Copyright 1: History, Rationale, and Policy Context. Contemporary Intellectual Property: Law and Policy (6. b.). içinde. Oxford University Press.

9. ÇELİK, E. (2024). Kurgusal Karakterlerin Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Kapsamında Korunması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. DIXON, A. (2023). Mr. Feige, I don't feel so good ... Copyright ownership, creators' rights, and the Marvel Cinematic Universe. Interactive Entertainment Law Review, 6(1), 20-31.
11. ENCYCLOPAEDIA BRITANNICA. Methuselah. https://www.britannica.com/biography/Methuselah (E.T. 27.01.2026).
12. EREL, Ş. N. (2009). Türk Fikir ve Sanat Hukuku (3. b.). Ankara: Yetkin Yayınları.
13. FELDMAN, D. B. (1990). Finding a Home for Fictional Characters: A Proposal for Change in Copyright Protection. Cal L Rev, (78), 687-720.
14. FLAHERTY, R. (2022). Characters and locations in a digital age - indistinct ideas or elucidated expressions?. European Intellectual Property Review, 44(2), 65-70.
15. HEELEY, R., WILSON, A. (2022). A cushty decision - scope for copyright in a character as a literary work. European Intellectual Property Review, 44(12), 745-749.
16. HELFAND, M. T. (1992). When Mickey Mouse Is as Strong as Superman: The Convergence of Intellectual Property Laws to Protect Fictional Literary and Pictorial Characters. Stan L Rev, (44), 623-674.
17. IBBETSON, S., RYAN, M. (2023). The Subsistence of Copyright in Fictional Characters and the Universe in Which They Reside: A Review of the Only Fools and Horses Judgment of the High Court of England and Wales. EIPR, 45(2), 65-71.
18. KAMINSKI, M. E., RUB, G. A. (2017). Copyright’s Framing Problem. UCLA L Rev, (64), 1102-1181.
19. KURTZ, L. A. (1986). The Independent Legal Lives of Fictional Characters. Wis L Rev, 3, 429-525. (Independent Lives).
20. KURTZ, L. A. (1990). The Rocky Road to Character Protection. Ent LR, 1(2), 62-67. (Rocky Road).
21. KURTZ, L. A. (1994). The Methuselah Factor: When Characters Outlive Their Copyrights. University of Miami Entertainment & Sports Law Review, 11(2), 437-452. (Methuselah).
22. KURTZ, L. A. (1995). The Scope of Copyright Protection in the United States. Ent LR, 6(3), 88-93. (Scope).
23. KURTZ, L. A. (2013). Fictional Characters and Real People. U Louisville L Rev, (51), 435-482. (Real People).
24. LITMAN, J. (1994). Mickey Mouse Emeritus: Character Protection and the Public Domain. University of Miami Entertainment & Sports Law Review, 11(2), 429-435.
25. MCCUTCHEON, J. (2023). Literary Characters in Intellectual Property Law. Edward Elgar. (Literary Characters).
26. MCCUTCHEON, J. (2024). Shazam v Only Fools and Horses: A Critique of the Classification of Literary or Dramatic Characters as Independent Copyright Works. MLR, 87(2), 448-465. (Shazam Critique).
27. MCGEE, A., SCANLAN, G. (2005). Copyright in Character, Intellectual Property Rights and the Internet: Part 1. Ent LR, 16(8), 209-214.
28. ÖZTAN, F. (2008). Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku. Ankara.
29. PATTEN, J., ZAPALOWSKI, A., WAUCHOPE, E. (2022). Shazam v Only Fools the Dining Experience: A “Cushty” Result for Authors of Well-Known Characters as Del Boy Becomes a Copyright Protected Work. Ent LR, 33(7), 240-243.
30. SULUK, C. (2025). Fikri Mülkiyet Haklarının Koruma Kuvveti. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
31. TANIŞ, U. C. (2022). Fikri Mülkiyet Hukukunda Karakter Ürünleştirmesi. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
32. TEKİNALP, Ü. (2012). Fikri Mülkiyet Hukuku (5. b.). İstanbul: Vedat Kitapçılık.
33. TEKİNALP, Ü., OKUTAN NİLSSON, G., ŞEHİRALİ ÇELİK, F. H. (2025). Tekinalp Fikri Mülkiyet Hukuku (6. b.). İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
34. THE ECONOMIST. (2022). Taking the Mickey. The Economist, (445), 46–47.
35. TUSHNET, R. (2012). Worth a Thousand Words: The Images of Copyright. Harv L Rev, (125), 683-759.
36. ÜSTÜN, G. (2001). Fikri Hukukta İşleme Eserler. İstanbul: Besam Yayınları.
37. YAVUZ, L., ALICA, T., MERDİVAN, F. (2014). Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Yorumu (2. b.). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
38. YILDIZ, O. A. (2017). Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Kapsamında Çizgi Roman (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Çizgi Roman).
39. YILDIZ, O. A. (2020). Telif Hukuku ve Haksız Rekabet Hukuku Çerçevesinde Eser Adlarının Korunması. MARUHAD, 26(2), 1371-1384. (Eser Adları 2020).
40. YILMAZTEKİN, H. K., YALÇIN, B. E. (2021). Manevi Hakların Türk Telif Hukukundaki Tarihî Gelişimi. SÜHFD, 29(3), 1813-1866.