Cinsel İşlev Bozuklukları: Tanısal Sınıflandırma, Klinik Özellikler ve Güncel Tedavi Yaklaşımlarına Kapsamlı Bir Bakış

Öz

Cinsel işlev bozuklukları (CİB), bireyin cinsel yanıt döngüsünün bir veya daha fazla evresinde ortaya çıkan, klinik açıdan belirgin sıkıntıya ve işlevsellikte bozulmaya yol açan durumlardır. Cinsel yanıt; hormonal, nörolojik, vasküler ve psikososyal etkenlerin etkileşimi sonucunda oluşan karmaşık bir süreçtir. Masters ve Johnson tarafından tanımlanan dört aşamalı cinsel yanıt modeli ve Kaplan’ın üç aşamalı modeli, günümüzdeki tanısal çerçevenin temelini oluşturmaktadır. CİB’in tanısal sınıflandırılması yıllar içinde değişim göstermiş, DSM-5 ile birlikte bazı tanı kategorileri birleştirilmiş ve klinik ölçütler yeniden yapılandırılmıştır. Epidemiyolojik çalışmalar, CİB’nin prevalansının kullanılan tanı ölçütleri ve değerlendirme yöntemlerine bağlı olarak değişkenlik gösterdiğini; güncel meta-analizlerde bu oranın erkeklerde yaklaşık %31, kadınlarda ise %41 düzeyinde bildirildiğini ortaya koymaktadır. Erkeklerde erken boşalma ve erektil disfonksiyonun sık bildirilen CİB arasında yer aldığı; kadınlarda ise cinsel ilgi/uyarılma ve orgazm bozukluklarının ön planda olduğu belirtilmektedir. CİB; yaşam boyu ya da edinilmiş, yaygın ya da durumsal özellik gösterebilmektedir. Tanı sürecinde ayrıntılı anamnez, fizik ve nörolojik değerlendirme ile madde/ilaç kullanımının sorgulanması önerilmektedir. Tedavide psikoeğitim, bilişsel-davranışçı cinsel terapiler, çift terapileri ve farmakolojik yaklaşımlar yer almaktadır. Davranışsal ve bilişsel temelli cinsel terapi yaklaşımlarının, özellikle erken boşalma ve genito-pelvik ağrı/penetrasyon bozukluğunda klinik iyileşmeye anlamlı katkı sağladığı bildirilmektedir. Bu derlemede, CİB’nin tanısal özellikleri, epidemiyolojisi, klinik alt tipleri ve güncel tedavi yaklaşımları bütüncül bir bakış açısıyla ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• cinsel işlev bozuklukları
• cinsel yanıt döngüsü
• cinsel terapi

Sexual Dysfunctions: A Comprehensive Review of Diagnostic Classification, Clinical Features, and Current Treatment Approaches

Öz

Sexual dysfunctions (SDs) are clinical conditions characterized by disturbances in one or more phases of the sexual response cycle, leading to significant psychological distress and impairment in functioning. The sexual response cycle involves complex interactions among hormonal, neurological, vascular, and psychosocial factors. The four-phase model proposed by Masters and Johnson and the three-phase model introduced by Kaplan form the theoretical basis of current diagnostic frameworks. Over time, the classification of SDs has evolved, and DSM-5 introduced significant modifications, including the merging and restructuring of certain diagnostic categories. Epidemiological studies indicate that the prevalence of SDs varies depending on diagnostic criteria and assessment methods; recent meta-analyses suggest rates of approximately 31% in men and 41% in women. Premature ejaculation and erectile disorder are among the most commonly reported SDs in men, whereas female sexual interest/arousal disorder and female orgasmic disorder are more prevalent among women. SDs may present as lifelong or acquired, generalized or situational. A comprehensive diagnostic evaluation includes detailed sexual history, physical and neurological examination, and assessment of medical conditions and substance or medication use. Treatment approaches include psychoeducation, cognitive-behavioral sex therapy, couple therapy, and pharmacological interventions. Behavioral and cognitive-based sex therapy approaches have been shown to contribute significantly to clinical improvement, particularly in premature ejaculation and genito-pelvic pain/penetration disorder. This review provides a comprehensive and integrative overview of the diagnostic framework, epidemiology, clinical subtypes, and current treatment approaches in SDs.

Anahtar Kelimeler

• sexual dysfunction
• sexual response cycle
• sex therapy

Kaynakça

1. American Psychiatric Association. (1987). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (3rd ed., text rev.). American Psychiatric Association.
2. American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4th ed.). American Psychiatric Association.
3. American Psychiatric Association. (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4th ed., text rev.). American Psychiatric Association. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890420249
4. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Association. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
5. Avasthi, A., Grover, S., & Sathyanarayana Rao, T. S. (2017). Clinical practice guidelines for management of sexual dysfunction. Indian Journal of Psychiatry, 59(Suppl. 1), S91–S115. https://doi.org/10.4103/0019-5545.196977
6. Crenshaw, T. L., & Goldberg, J. P. (1996). Sexual pharmacology: Fast facts (pp. 15–32). W. W. Norton & Company.
7. Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği. (2022, January 1). Bilgilendirme dosyası-7: Gençlik ve cinsellik [Information brief-7: Youth and sexuality]. https://www.cetad.org.tr/yayinlar/list/43/genclik-ve-cinsellik
8. Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği. (2022, January 1). Bilgilendirme dosyası-1: Cinsel yaşam ve sorunları [Information brief-1: Sexual life and problems]. https://www.cetad.org.tr/yayinlar/list/35/cinsel-yasam-ve-sorunlari

9. İncesu, C. (2004). Cinsel işlevler ve cinsel işlev bozuklukları [Sexual functions and sexual dysfunction]. Klinik Psikiyatri, 3, 3–13.
10. İncesu, C. (2011). DSM-5 ve cinsel işlev bozuklukları [DSM-5 and sexual dysfunctions]. Noropsikiatri Arsivi, 48(1), 1–6.
11. İncesu, C. (2018). Cinsel işlev bozuklukları [Sexual dysfunctions]. In O. Karamustafalioğlu (Ed.), Temel ve klinik psikiyatri (pp. 521–549). Güneş Tıp Kitabevleri.
12. Kaplan, H. S. (1977). Hypoactive sexual desire. Journal of Sex & Marital Therapy, 3(1), 3–9. https://doi.org/10.1080/00926237708405343
13. Masters, W. H., & Johnson, V. E. (1966). Human sexual response. Little, Brown and Company.
14. Montgomery, S. A., Baldwin, D. S., & Riley, A. (2002). Antidepressant medications: A review of the evidence for drug-induced sexual dysfunction. Journal of Affective Disorders, 69(1–3), 119–140. https://doi.org/10.1016/S0165-0327(01)00313-5
15. Nagaraj, A. K. M., Nizamie, H. S., Akhtar, S., Sinha, B. N. P., & Goyal, N. (2004). A comparative study of sexual dysfunction due to typical and atypical antipsychotics in remitted bipolar-I disorder. Indian Journal of Psychiatry, 46(3), 261–266. https://doi.org/10.4103/0019-5545.69902
16. Pichot, P. (1986). DSM-III: The 3rd edition of the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders from the American Psychiatric Association. Revue Neurologique, 142(5), 489–499. https://doi.org/10.1016/S0035-3787(86)80047-6
17. Ramírez-Santos, J., Cristóbal-Cañadas, D., Parron-Carreño, T., Lozano-Paniagua, D., & Nievas-Soriano, B. J. (2024). The problem of calculating the prevalence of sexual dysfunction: A meta-analysis attending gender. Sexual Medicine Reviews, 12(2), 116–126. https://doi.org/10.1093/sxmrev/qead058
18. Sadock, B. J., Sadock, V. A., & Ruiz, P. (2016). Kaplan Sadock psikiyatri: Davranış bilimleri/klinik psikiyatri (A. Bozkurt, Ed.; 11th ed.). Güneş Tıp Kitabevleri.
19. Spitzer, R. L., Hyler, S. E., & Williams, J. B. W. (1980). Annotated comparative listing of DSM-II and DSM-III. In Diagnostic and statistical manual of mental disorders (3rd ed., pp. 371–395). American Psychiatric Association.
20. Sungur, M. Z., & Gündüz, A. (2014). A comparison of DSM-IV-TR and DSM-5 definitions for sexual dysfunctions: Critiques and challenges. The Journal of Sexual Medicine, 11(2), 364–373. https://doi.org/10.1111/jsm.12385
21. Tuğut, N. (2016). Cinsel işlev bozukluğu ve güncel yaklaşımlar [Sexual dysfunction and current approaches]. Turkiye Klinikleri Obstetric–Women's Health and Diseases Nursing–Special Topics, 2(1), 70–75.
22. Vechiu, C., Zimmermann, M., Aubuchon-Endsley, N., López-Morales, H., & González, M. (2026). Female sexual dysfunction in primary care: A systematic review and meta-analysis of prevalence. Journal of Women's Health, 35(3), 247–263. https://doi.org/10.1177/15409996251410095