Gastronomide Etik Tüketim Davranışlarının Sosyolojik Kuramlarla Değerlendirilmesi: Kavramsal Bir Çalışma

Yıl 2025, Sayı: 14, 18 - 32

Semahat Göker Özyürek

Öz

Gastronomide etik tüketime ilişkin sosyolojik bir perspektif geliştirmek, bireylerin tüketim pratiklerini biçimlendiren kültürel normlar, toplumsal değerler ve yapısal etkenlerin çok boyutlu analizini zorunlu kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, etik tüketim kavramını gastronomi bağlamında sosyolojik bir bakış açısıyla değerlendirmek ve bireylerin yemek seçimleri ile toplumsal dinamikler arasındaki ilişkiyi irdelemektir. Araştırmada, nitel araştırma desenlerinden biri olan kavramsal analiz yöntemi benimsenmiştir. Bu bağlamda, etik tüketime dair sosyolojik analizlerde öne çıkan farklı teorik yaklaşımlar sistematik biçimde incelenmiştir. Yapısal-işlevselcilik, etik tüketimin sürdürülebilirlik, sağlık ve toplumsal dayanışma işlevlerine odaklanırken; çatışma kuramı bu davranışların sınıfsal ayrışmalar ve ekonomik eşitsizlikler üzerindeki etkisini tartışmaktadır. Sembolik etkileşimcilik bireylerin etik tüketim yoluyla kimlik ve anlam inşa süreçlerini incelerken; feminist sosyoloji toplumsal cinsiyet rollerinin belirleyiciliğine dikkat çekmiştir. Çevresel sosyoloji ise etik tüketimi, çevreyle uyumlu yaşam ve sürdürülebilirlik açısından değerlendirmektedir. Elde edilen bulgular, etik tüketimin yalnızca bireysel bir tercih değil; aynı zamanda toplumsal yapı, normlar, değerler ve güç ilişkileriyle iç içe geçmiş bir olgu olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, gastronomide etik tüketim, çevresel ve toplumsal sürdürülebilirliğe katkı sağlamanın yanı sıra kültürel korunmayı ve toplumsal dayanışmayı da pekiştirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Etik Tüketim , Gastronomi , Sosyolojik Kuramlar , Çevre Sosyolojisi , Toplumsal Cinsiyet

A Conceptual Study on the Evaluation of Ethical Consumption Behaviors in Gastronomy through Sociological Theories

Öz

Developing a sociological perspective on ethical consumption in gastronomy necessitates a multidimensional analysis of the cultural norms, social values, and structural factors that shape individuals’ consumption practices. The aim of this study is to evaluate the concept of ethical consumption within the context of gastronomy from a sociological point of view and to examine the relationship between individuals’ food choices and social dynamics. In this research, the conceptual analysis method, one of the qualitative research designs, was adopted. Within this framework, various theoretical approaches prominent in sociological analyses of ethical consumption were systematically examined.While the structural-functionalist perspective emphasizes the functions of ethical consumption such as sustainability, health, and social solidarity, the conflict theory discusses its impact on class divisions and economic inequalities. Symbolic interactionism explores how individuals construct identity and meaning through ethical consumption, whereas feminist sociology highlights the determining role of gender roles. Environmental sociology, on the other hand, addresses ethical consumption in terms of environmentally compatible living and sustainability.The findings reveal that ethical consumption is not merely an individual choice but a phenomenon deeply intertwined with social structures, norms, values, and power relations. In conclusion, ethical consumption in gastronomy contributes not only to environmental and social sustainability but also reinforces cultural preservation and social solidarity.

Anahtar Kelimeler

Ethical Consumption , Gastronomy , Sociological Theories , Social Structure , Sustainability

Kaynakça

• Barnhill, A. & Doggett, T. (2018). Food ethics I: Food production and food justice. Philosophy Compass, 13(3), e12479.
• Bell, M. M. & Ashwood, L. L. (2015). An invitation to environmental sociology. Sage Publications.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative research journal, 9 (2), 27-40.
• Bullard, R. D. (2000). Dumping in Dixie: Race, Class, and Environmental Quality. 1990. Boulder: Westview.
• Butler, J. & Trouble, G. (1990). Feminism and the Subversion of Identity. Gender trouble, 3 (1), 3-17.
• Cooper-Martin, E. & Holbrook, M. B. (1993). Ethical Consumption Experiences and Ethical Space, Advances in Consumer Research, 20 (1), 113-118.
• Crane, A. & Matten, D. (2010). Business Ethics, 3. ed, United Kingdom: Oxford University Press.
• Dolmacı, N. & Bulgan, G. (2013). Turizm etiği kapsamında çevresel duyarlılık. Journal of Yaşar University/Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 29 (9), 4853-4871.
• Erciş, A. & Türk, B. (2016). Etik çerçevesinde tüketim, tüketici ve çevre: ekolojik okuryazarlığın moderatör rolü. Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 20 (2), 1-24.
• Erol, F. (2017). Bir etik tüketim aracı olarak adil ticaret, AKÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 19, Sayı: 2, 143-154. Doi: 10.5578/jeas.66302
• Fennel, A. & Malloy, D. C. (1999). Measuring the Ethical Nature of Tourism Operators, Annals of Tourism Research, Cilt 26, Sayı (4), 928–943.
• Fennell, D.A. (2006). Evolution in Tourism: The Theory of Reciprocal Altruism and Tourist–Host Interactions, Current Issues in Tourism, 9 (2), 105–24.
• Friedman, M. (1996). A Positive Approach to Organized Consumer Action: The "Buycott" As An Alternative to The Boycott, Journal of Consumer Policy, 19 (4), 439-451.
• Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Univ of California Press.
• Guthman, J. (2003). Fast food/organic food: Reflexive tastes and the making of'yuppie chow'. Social & Cultural Geography, 4 (1), 45-58.
• Güven, E.Ö. & Çay, A. (2020). Turizm işletmelerinde etik dışı- gayri ahlaki tüketici davranışları, Journal of Academic Perspective on Social Studies, (1), 46-66.
• Habermas, J. (1986). The Theory of Communicative Action: Reason and the Rationalization of Society (Vol. 1). Polity.
• Harvey, D. (2020). The condition of postmodernity. In The New social theory reader (pp. 235-242). Routledge.
• Hinrichs, C. C. (2000). Embeddedness and local food systems: notes on two types of direct agricultural market. Journal of rural studies, 16(3), 295-303.
• Jabareen, Y. (2009). Building a Conceptual Framework: Philosophy, Definitions, and Procedure. International Journal of Qualitative Methods, 8(4), 49–62.
• Johnston, J. (2008). The citizen-consumer hybrid: ideological tensions and the case of Whole Foods Market. Theory and society, 37 (3), 229-270.
• Johnston, J., Szabo, M. & Rodney, A. (2011). Good food, good people: Understanding the cultural repertoire of ethical eating. Journal of consumer culture, 11(3), 293-318.
• Kılıç, B. & Babat, D. (2011). Kalite Fonksiyon Göçerimi: Yiyecek İçecek İşletmelerine Yönelik Kuramsal Bir Yaklaşım, KMÜ Sosyal ve Ekonomı̇k Araştırmalar Dergı̇si, 13 (20), 93-104.
• Kılınç, B. (2022). Çevre sosyolojisi ile ilgili yapılan çalışmaların bibliyometrik analizi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 7 (1), 205-227.
• Low, W. & Davenport, E. (2005). Has The Medium (Roast) Become the Message? The Ethics of Marketing Fair Trade in the Mainstream, International Marketing Review, 22 (5), 494-511. Marx, K. & Engels, F. (2015). The Communist Manifesto. Penguin Classics.
• Marx, K. (1962). Preface to A Contribution to the Critique of Political Economy", Karl Marx and Frediric Engels-Selected Works, V.I., Lawrence and Wishart, London 1962, 362-363.
• Mead, G. H. (1934). Mind, Self, and Society: From the Standpoint of a Social Behaviorist. University of Chicago Press.
• Mirabella, C., Borsellino, V., Galati, A., Schimmenti, E. & Caracciolo, F. (2025). Value‐Belief and Value‐Identity Norms in Ethical Food Consumption: Investigating the Influence of Worker‐Friendly Labels in Italy. Corporate Social Responsibility and Environmental Management, 32(2), 2582-2597.
• Ökten, M. S. (2023). Dijital Çağda Kimlik İnşası: Üniversite Öğrencilerinin Online Kimlikleri Üzerine Bir Araştırma. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 27 (2), 1-30.
• Özdemir-Öztürk, N. (2022). Yenilikçi tüketici davranışları: Türkiye ve Almanya'da elektrikli araçların kabulü üzerine karşılaştırmalı bir araştırma (Yayımlanmamış doktora tezi). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
• Özden, A. T. (2019). Etik tüketici davranışı: Marka odaklı karar verme tarzı ve demografik değişkenlere göre incelenmesi üzerine bir araştırma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (3), 215-238. Parsons, T. (2013). The Social System. Routledge.
• Raynolds, L. T. (2009). Mainstreaming fair trade coffee: From partnership to traceability. World development, 37 (6), 1083-1093.
• Sathatip, P., Senachai, P., Leruksa, C. & Fakfare, P. (2025). Cultivating ethical culinary practices and sustainability awareness in culinary education: Fostering responsible future chefs. Journal of Hospitality, Leisure, Sport & Tourism Education, 36, 100531.
• Shaw, D. & Newholm, T. (2002). Voluntary Simplicity and the Ethics of Consumption. Psychology & Marketing, 19 (2), 167-185.
• Smith, D. (1999). Writing the Social, Critique, Theory and Investigations.
• Spaargaren, G. & Mol, A. P. (2008). Greening global consumption: Redefining politics and authority. Global environmental change, 18 (3), 350-359.
• Süygün, M. S. (2015). Küresel İşletmelerde Etik Bir Yaklaşım: Adil Ticaret, Cag University Journal of Social Sciences, 12 (2), 48-63.
• Trubek, A. B. (2008). The taste of place: A cultural journey into terroir (Vol. 20). Univ of California Press.
• Uusitalo, O. & Oksanen, R. M. (2004). Ethical Consumerism: A View From Finland, International Journal of Consumer Studies, 28 (3), 214-221.
• Uzun M., & Karahan, S., (2024). Çevrimiçi Gastronomi Deneyimlerinin Turizme Yönelik Etkileri. Çatalhöyük Uluslararası Turizm ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (CUTSAD), 13, 43-53. 10.58455/cutsad.1574145
• Viassone, M. & Grimmer, M. (2015). Ethical food as a differentiation factor for tourist destinations: the case of "slow food". Journal of Investment and Management. Special Issue: Attractiveness and Governance of Tourist Destinations, Cilt: 4, Sayı: 11, 1-9.
• Walker, L. O., & Avant, K. C. (2005). Strategies for theory construction in nursing (Vol. 4). Upper Saddle River, NJ: Pearson/Prentice Hall.
• Weeden, C. & Boluk, K. (2014). Introduction: Managing ethical consumption in tourism-compromises and tensions. In Managing ethical consumption in tourism (pp. 1-15). Routledge.
• Yıldırım, A., & Simsek, H. (1999). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11 baskı: 1999-2018).
• Zwart HA. (2000). Short History of Food Ethics. Journal of Agricultural and Environmental Ethics. 12(2). 113–26.
• İnternet Kaynakları: Ethical Consumer. 2003. Why Buy Ethically? An Introduction to the Philosophy Behind Ethical Purchasing, www.ethicalconsumer.org (Erişim Tarihi: 02/02/2025)
• Ethical Consumer. 2016. Ethical Consumer Market Reports 2016, http://www.ethicalconsumer.org/portals/0/downloads/ethical%20consumer%20markets%20report%202016.pdf (Erişim Tarihi: 02/02/2025)
• https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 12/02/2025)