TDK Resimli Okul Sözlüğü’nde Tanımlama Cümlelerinin Sıklık Analizi

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 116 - 132, 10.08.2025

Ayça Çağlayan Özkan

https://izlik.org/JA72NL93KK

Öz

Okul sözlükleri okul öncesi, ilköğretim veya ortaöğretim öğrencilerine yönelik içeriklerle hazırlanan sözlüklerdir. Hedef kitle olarak belirli bir yaş aralığını hedefleyen söz konusu sözlüklerin oluşturulmasında madde başı seçimi, madde başlarının tanımlanmasında kullanılan söz varlığı seçimi ve bu söz varlığının sınırlarının anlaşılırlığı etkilediği öngörülebilir. Hedef kitlenin madde başı açıklamalarını/tanımlamalarını anlamlandırabilmesinde bu durumun önemli rol oynadığı düşüncesi literatürde de karşımıza çıkmaktadır. TDK Resimli Okul Sözlüğü’nde madde başlarına ait tanımların/anlamların söz varlığı tam olarak ortaya koyulmamıştır. Literatürde sözlük oluşturma aşamalarında madde başı tanımları yapılırken belirli ve sınırlı bir söz varlığının kullanılması eğilimi çağdaş sözlükçülükte karşımıza çıkan bir uygulamadır. Betimsel tarama araştırması deseninde gerçekleştirilen çalışmanın amacı, TDK Resimli Okul Sözlüğü’nde yer alan tanım cümlelerinin söz varlığını belirlemektir. Ayrıca çalışmayla tanım cümlelerinde kullanılan yüksek sıklıklı sözcük listesini ortaya koymak ve söz varlığı görünümünün yanı sıra sözcüksel çeşitliliğinin de ortaya koyulması hedeflenmektedir. Araştırmanın işlem aşamaları, sözlüğün tanım cümlelerinin tamamının Kendi Kendine Derlem Oluşturma Platformunda (KKDP) gövdelenmesi, analiz edilmesi ve raporlanması biçiminde gerçekleştirilmiştir. Elde edilen nicel sonuçlar metin payı yüzdesi hesaplanarak tanım cümlelerinde en sık kullanılan ilk 400 sözcük listesi biçiminde sunulmuş, sözcüksel çeşitliliği ise %4,9 olarak ortaya koyulmuştur. Çalışmanın sonuçlarının okul sözlükleri hazırlama süreçlerinde sözvarlığı belirleme konusunda yöntemsel olarak katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sözlükçülük , söz varlığı , sözcük sıklığı , okul sözlüğü , tanımlama

Kaynakça

• Akalın, Ş. H., Toparlı, R., Tezcan Aksu, B. (2011). Resimli Okul Sözlüğü. (2. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Akar, A. (2018). Oğuzların dili. Ötüken Neşriyat.
• Aksan, D. (2007). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. (3. Baskı). TDK Yayınları.
• Atkins, B.T.S. & M. Rundell. 2008. The Oxford Guide to Practical Lexicography. Oxford/New York: Oxford University Press.
• Baş, B. (2006). 1985-2005 yılları arasında çocuk edebı̇yatı sahasında yazılmış tahkı̇yelı̇ metı̇nlerı̇n söz varlığı üzerı̇ne bı̇r araştırma. Doktora tezi. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Çalışkan, N. (2014). Yüksek sıklıktaki adlar: zaman sözcükbiçimi üzerine derlem temelli bir inceleme (eşdizimlilikler, biçimbirim dizileri, dilbilgisel örüntüler ve semantik prozodi). Pegem Akademi Yayınları.
• Erkuş, A. (2013). Davranış bilimleri için bilimsel araştırma süreci. (4. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Hartmann, R.R.K. & James, G. (1998). Dictionary of lexicography. Routledge.
• Hartmann, R.R.K. (2016). Teaching and researching lexicography. Routledge. ISBN 978-0-582-36977-1
• Jackson, H. (2002). Lexicography: an introduction. Routledge.
• Johansson, V. (2008). Lexical diversity and lexical density in speech and writing: a developmental perspective. Lund University, Dept. of Linguistics and Phonetics Working Papers, 53, 61-79.
• Kocaman, A. (1998). Dilbilim, Sözlük ve Sözlükçülük. Kebikeç (6). 111-113.
• Melanlıoğlu, D. 2013. Ortaokul Öğrencı̇lerı̇nı̇n Sözlük Kullanma Alışkanlıkları: Nı̇tel Bı̇r Araştırma. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2/2, 266-284.
• Nakamoto, K. (1994) Establishing Criteria for Dictionary Criticism: A Checklist for Reviewers of Monolingual English Learners' Dictionaries. Exeter: University of Exeter unpublished M.A. dissertation.
• Nation, I. S. P. (2001). Learning vocabulary in another language. Cambridge University Press.
• Nation, P. & Waring, R. (1997). Vocabulary size, text coverage and Word lists. Vocabulary-discription, acquisition and pedagogy. (edt. Norbert Schmitt and Michael McCarthy) Cambridge University Press.
• Osselton, N.E. (1989). The history of academic dictionary criticism with reference to major dictionaries. Hausmann F. J. at all. (eds) 225-230.
• Özkan, B. (2013). Derlem dilbilim çalışmaları ve dil öğretimi. Ed. Durmuş, M & Okur, A. Yabancılara Türkçe Öğretimi El Kitabı. Grafiker Yayınları.
• Serin, N. (2022). Okul sözlüklerinde yer alan örnek harflerin kullanılmasının gösterilmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (9), 53-70. 10.51531/korkutataturkiyat.1179406
• Sevensén, B. (1993). Practical lexicography-principles and methods of dictionary-making. Oxford University Press.
• Shin, D. & Nation, P. (2008). Beyond single words: The most frequent collocations in spoken English. ELT Journal 62 (4). p.339–348.
• Sinclair, J. M. (1987). Looking up (an account of cobuild project). Collins ELT.
• Sinclair, J. (2004). How to use corpora in language teaching. John Benjamins.
• Tarp, S., & Gouws, R. H. (2012). School Dictionaries for First-Language Learners. Lexikos, 22(1). https://doi.org/10.5788/22-1-1011.