Türkiye Türkçesi Ağızlarında "Büzülme"

Öz

Bu çalışmada Türkiye Türkçesi ağızlarında görülen büzülme olgusu, iki ünlü arasında kalan bir ünsüzün boğumlanma direncini yitirerek düşmesi sonucu ortaya çıkan yüzeysel bir indirgenme süreci olarak ele alınmış; sesbilimsel, bürünbilimsel ve toplumdilbilimsel boyutlarıyla incelenmiştir. Alan yazında çoğu zaman ünsüz düşmesi ya da hece kaynaşması gibi genel başlıklar altında değerlendirilen büzülmenin, bağımsız ve düzenli bir sesbilgisel süreç olduğu savunulmuştur. Doğu ve Batı grubu ağızlarına ait çok sayıda çalışmadan derlenen verilerin karşılaştırmalı analizi, büzülmenin Türkiye Türkçesi ağızlarının tamamına yayılan yaygın ve öngörülebilir bir olgu olduğunu göstermiştir. Bulgular, büzülmenin en yoğun biçimde /ğ/ ünsüzü üzerinde gerçekleştiğini, bunu boğumlanma direnci düşük olan /h/, /y/, /v/ ve /r/ ünsüzlerinin izlediğini ortaya koymaktadır. Daha sınırlı örneklerle temsil edilen diğer ünsüzlerdeki büzülmeler ise sürecin dereceli ve çok katmanlı yapısını doğrulamaktadır. Sonuç olarak büzülme, tek başına ağız sınıflandırması için yeterli bir ölçüt olmamakla birlikte, ünsüz türü, yoğunluk ve bağlamsal gerçekleşme biçimleri dikkate alındığında Türkiye Türkçesi ağızlarının sesbilimsel profillerini ayırt etmede destekleyici bir ölçüt olarak değerlendirilebilir; bu yönüyle standart dilin dışında kalan rastlantısal bir söyleyiş özelliği değil, Türkçenin konuşma temelli varyasyon yapısının işlevsel bir yansımasıdır.

Anahtar Kelimeler

• türkiye türkçesi
• anadolu ağızları
• büzülme
• sesbilim
• bürünbilim
• varyasyon

"Contraction" in Turkish Dialects

Öz

This study examines the phenomenon of constriction in Turkish dialects as a superficial reduction process resulting from the loss of articulation resistance of a consonant located between two vowels, analyzing it from phonological, prosodic, and sociolinguistic perspectives. Constriction, often categorized in the literature under general headings such as consonant deletion or fusion, is argued to be an independent and regular phonological process. A comparative analysis of data compiled from numerous studies on Eastern and Western dialects demonstrates that constriction is a widespread and predictable phenomenon affecting all Turkish dialects. The findings reveal that constriction occurs most intensely on the consonant /ğ/, followed by the consonants /h/, /y/, /v/, and /r/, which have low articulation resistance. Constrictions in other consonants, represented by more limited examples, confirm the gradual and multi-layered nature of the process. In conclusion, while constriction alone is not a sufficient criterion for dialect classification, when considering consonant type, density, and contextual realization patterns, it can be regarded as a supportive criterion in distinguishing the phonological profiles of Turkish dialects; in this respect, it is not a random pronunciation feature outside the standard language, but a functional reflection of the speech-based variational structure of Turkish.

Anahtar Kelimeler

• turkish
• turkish dialects
• constriction
• phonology
• prosody
• variation

Kaynakça

1. Acar, E. (2012). Kastamonu ve yöresi ağızları (inceleme–metinler–sözlük) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
2. Ankay, N. (2022). Van Saray ağzı (İnceleme/metin/sözlük). [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Aydoğdu, Ö. (2011). Çankırı ili ve yöresi ağızları (inceleme–metinler–sözlük) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Boz, E. (2001). Ünsüz düşme ve kaybolmalarında terim ve tasnif sorunu. Türk Dili, (600), 856–864.
5. Boz, E. (2022). Afyonkarahisar ili ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler içinde. (ss.77-108). Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Boz, E. (2022). Diyarbakır ili ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler içinde. (ss.217-252). Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Boz, E. (2022). Eskişehir ili ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler İçinde. (Ss.325-358). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Bozkurt, D. (2019). Ardahan ili Posof ilçesi ağzı [Yüksek lisans tezi, Kafkas Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.

9. Bozşahin, C. (2002) The Combinatory Morphemic Lexicon. Computational Linguistics, 28 (2), 145-186.
10. Bybee, J. L. (2001). Phonology and language use. Cambridge University Press.
11. Cantürk, S. (2023). Gümüşhane ve yöresi ağızları (inceleme–metinler–sözlük) [Doktora tezi, Giresun Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
12. Çetin, S. (2022). Posof ilçesi ağzı ses bilgisi incelemesi. [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
13. Davulcu, A. (2024). Hatay Ovakent Özbek ağzı [Yüksek lisans tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
14. Demir, N. (2006). Trabzon ve yöresi ağızları -1-. Ankara: Gazi Kitabevi.
15. Demir, N. (2010). Türkçede varyasyon üzerine. Türkoloji Dergisi, 17(2), 93–106.
16. Demircan, Ö. (2001). Türkçenin Ses Dizimi. İstanbul: Der Yayınları.
17. Dinçer Bahadır, Ş. (2022). Bergama Kozak yöresi ağzı. Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
18. Doğan, M. (2012). Aksaray ve yöresi ağızları (inceleme–metinler–sözlük) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
19. Donbaloğlu, S. (2023). Düziçi ve yöresi ağızları (inceleme-metinler-sözlük). [Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Eckert, P. (2000). Linguistic variation as social practice: The linguistic construction of identity İn Belten High. P. Trudgill (Ed.) Language in Society içinde. (ss. 47-138). Oxford: Blackwell.
21. Eker, S. (2016). Çağdaş Türk dili. Ankara: Grafiker Yayınları.
22. Erdem Nas, G. (2014). Anamur ve yöresi ağızları [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
23. Erdem Nas, G. (2020). Ünlüler ile ilgili kuramlar çerçevesinde Türkçedeki ünlüler. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö7), 237–252. https://Doi.Org/10.29000/Rumelide.813412
24. Fromkin, V., Rodman, R., - Hyams, N. (2018). An introduction to language (11th ed.). Boston: Cengage Learning.
25. Gick, B., Kang, A.-M., & Goldstein, L. (2006). Toward universals in the gestural organization of syllables: A Cross-Linguistic study of liquids. Journal of Phonetics, 34(1), 49–72. https://Doi.Org/10.1016/J.Wocn.2005.03.005
26. Gülsevin, G. - Ay, Ö. (2022). Uşak ili ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler İçinde. (ss.683-718). Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Günay, T. (2003). Rize ili ağızları (İnceleme-metin-sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
28. İmer, K.; Kocaman, A. Ve Özsoy, S. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
29. Kaisse, E. (1985). The lexical phonology of English. New York: Garland Publishing.
30. Karahan, L. (2022). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması. Ankara: TDK Yayınları.
31. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi grameri (Şekil bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Kürüm, M. (2021). Bayburt ve yöresi ağızları (inceleme–metinler–sözlük) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
33. Labov, W. (1972). Sociolinguistic patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
34. Labov, W. (1966). The social stratification of English in New York City. Washington, DC: Center For Applied Linguistics.
35. Lehmann, C. (2002). Thoughts on grammaticalization (2nd rev. ed.). Erfurt: Universität Erfurt, Seminar Für Sprachwissenschaft.
36. Milroy, J., & Milroy, L. (1999). Authority in language: Investigating standard English (3rd ed.). London: Routledge.
37. Ocak, A. (2025). İdil ağzı (Şırnak) [Yüksek Lisans Tezi, Şırnak Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
38. Özçelik, S., - Boz, E. (2009). Siverek merkez ağzı: Dil incelemesi, metinler, sözlük. Ankara: Gazi Kitabevi.
39. Özdil, E. (2019). Silivri Ağzı (Giriş-inceleme-metinler-sözlük) [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
40. Sağır, M. (1995). Anadolu ağızlarında ünsüzler. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten 43 (1995), 392–409.
41. Trudgıll, P. (1974). The social differentiation of English in Norwich. Cambridge: Cambridge University Press.
42. Tunç Sevim, Z. (2024). Sivrice Merkez ağzı. [Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
43. Turan, Z. (2006). Artvin ili Yusufeli ilçesi Uşhum köyü ağzı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
44. Yapıcı, A. İ. (2013). Aydın ve yöresi ağızları (inceleme–metin–sözlük) [Doktora tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
45. Yıldız, O. (2020). Burdur ili ağızlarının ortak karakteristik ses bilgisi özellikleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 70, 169–192. https://doi.org/10.32925/tday.2020.47