ARTUKLULAR DÖNEMİNDE DİYARBAKIR

Öz

Araştırmanın konusu, Artuklular döneminde Diyarbakır’ın siyasî istikrar, ekonomik canlılık ve toplumsal yapı arasındaki çok yönlü ilişkisidir. Çalışmada şehrin tarım, ticaret ve madencilik faaliyetleriyle şekillenen ekonomik yapısı; dinî ve etnik çeşitliliğe dayalı toplumsal dokusu ile ilmî, kültürel ve mimarî alandaki gelişmeleri ele alınmaktadır. Araştırmanın temel amacı, Artuklu dönemi Diyarbakır’ının askerî, ekonomik ve kültürel unsurların bütünleşmesiyle nasıl özgün bir şehir kimliği kazandığını ortaya koymak; bu doğrultuda coğrafi konumun tarım ve ticarete etkilerini, vergi politikalarının üretim ve göç üzerindeki rolünü, farklı dinî grupların bir arada yaşama tecrübesini ve bilim ile mimari alanındaki ilerlemelerin şehir hayatına katkılarını aydınlatmaktır. Çalışma, nitel araştırma yöntemine dayalı olarak tarihsel doküman analizi tekniği ile yürütülmüş; Artuklular dönemine ait kronikler, seyahatnameler, vakıf kayıtları ve modern araştırma eserleri taranarak elde edilen veriler, siyasî istikrar-ekonomik canlılık etkileşimi çerçevesinde tematik olarak analiz edilmiştir. Bu inceleme, Artuklu döneminde Diyarbakır’ın yalnızca bir siyasi merkez değil aynı zamanda bir bilim, kültür ve ticaret havzası olarak Orta Çağ İslam dünyasındaki özgün konumunu da gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Artuklular
• Diyarbakır
• Şehirleşme
• Kültürel Hayat
• Ekonomik Yapı.

DIYARBAKIR IN THE ARTUQID PERIOD

Öz

This study examines the multifaceted relationship between political stability, economic vitality, and social structure in Diyarbakır during the Artuqid period. The scope of the research encompasses the city’s economic framework shaped by agricultural production, trade networks, and mining activities; its social fabric grounded in religious and ethnic diversity; and its developments in the fields of science, culture, and architecture. The primary aim of the study is to demonstrate how Artuqid Diyarbakır acquired a distinctive urban identity through the integration of military, economic, and cultural elements. In this context, the research elucidates the impact of geographical location on agriculture and trade, the role of fiscal policies in shaping production and migration patterns; the experience of coexistence among diverse religious communities; and the contributions of scientific and architectural advancements to urban life. The study employs a qualitative research design based on historical document analysis. Chronicles, travel accounts, waqf records, and modern scholarly works related to the Artuqid period were examined, and the collected data were thematically analysed within the framework of the interaction between political stability and economic dynamism. This analysis reveals that Artuqid Diyarbakır functioned not only as a political centre but also as a significant basin of science, culture, and commerce within the medieval Islamic world.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Artuqids
• Diyarbakır
• Urbanization
• Cultural Life
• Economic Structure.

Kaynakça

1. Acar, Abdurrahman, “Diyarbakır Medreseleri ve Osmanlı Eğitim Sistemindeki Yerleri”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Diyarbakır, Haz: Bahaeddin Yediyıldız- Kerstin Tomenandal, C.1, Ankara, 2008
2. Akbulut, İlhan, “Diyarbakır”, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları:8, Diyarbakır, 1998
3. Akyüz, Gabriel, “Süryanilerin Artuklularla İlişkileri”, I. Uluslararası Artuklu Sempozyumu Bildirileri (25-26-27 Ekim 2007), Editör: İbrahim Özcoşar, C.1, Mardin Valiliği Kültür Yayını, Mardin, 2008, (369-386)
4. Alptekin, Coşkun, “Artuklular”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 20 Aralık 2023, https://islamansiklopedisi.org.tr/artuklular#1
5. Altun, Ara, “Anadolu’da Artuklu Devri Türk Mimarisi’nin Gelişmesi”, Kültür Bakanlığı Yayını, İstanbul, 1978
6. Altun, Ara, “Artuklu Sanatı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 1 Nisan 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/artuklular#2-artuklu-sanati
7. Arslan, Muhammet, “Artukoğulları Beyliğinin Diyarbakır’da İnşa Ettiği Cami ve Mescitler” Diyarbakır Sanat Tarihi Yazıları, Ed: Doç. Dr. Sahure Yariş, Ankara, Akademisyen Yayınevi, Ankara, 2023
8. Aslanapa, Oktay, “Anadolu Türk Mimarisi”, Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, C.2, Ankara, 1992

9. Aslanapa, Oktay, “Diyarbakır Sarayı Kazısından İlk Raporu (1961)”, Türk Arkeoloji Dergisi, S: 17
10. Ataoğlu, Remzi, “Kaynaklara Göre Artuklu Devlet Teşkilatı”, XI. Türk Tarih Kongresi, C. 2. Ankara, 1994
11. Beysanoğlu, Şevket, “Anıtları ve Kitâbeleri ile Diyarbakır Tarihi”, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları, 3 Cilt, Ankara, 1998
12. Beysanoğlu, Şevket, “Gün Işığına Çıkarılan İki Anadolu Şaheseri, Diyarbakır’ım”, C.2, Ankara, 1982-1986
13. Bozkurt, Nebi, “İpek Yolu”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Erişim 20 Şubat 2024).
14. Cide, Ömer, Silvan (Meyyâfârıkîn), Ensar Yayınları, İstanbul, 2023.
15. Çeçen, Kazım, “Köprü”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 16 Mayıs 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/kopru
16. Çelik, Mehmet, “Süryani Tarihi”, Ayraç Yayınevi, Ankara, 1996
17. Darkot, Besim, “Diyarbekir”, İslâm Ansiklopedisi, C.3, İstanbul, 1963
18. Durusoy, Ali, “Fahreddin el-Mardînî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 15 Mart 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/fahreddin-el-mardini
19. Erkal, Mehmet, “Öşür”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 10 Şubat 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/osur#1
20. Evliya Çelebi, “Evliya Çelebi Seyahatnamesi”, Zuhuri Danışman Neşri, C.6, İstanbul, 1970
21. Evliya Çelebi, “Evliya Çelebi Seyahatnamesi”, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2010, C.4
22. Eyice, Semavi, “Haburman Köprüsü”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 15 Mayıs 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/haburman-koprusu
23. Eyice, Semavi, “Devegeçidi Köprüsü”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 15 Mayıs 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/devegecidi-koprusu
24. Gabriel, Albert, “Voyage Archéologiques dans la Turqie Orientale”. Paris, 1940
25. Göyünç, Nejat, “Diyarbakır”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 7 Aralık 2023, https://islamansiklopedisi.org.tr/diyarbakir#1
26. Gül, Muammer, “Artuklu Ekonomisi ve Kaynakları”, I. Uluslararası Artuklu Sempozyumu Bildirileri (25-26-27 Ekim 2007), Editör: İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Kültür Yayını, C.2, Mardin, 2008, (431-452)
27. Gül, Muammer, “Moğol Hâkimiyeti”, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2005
28. Halifeoğlu F. Meral - Cengiz Noyan- Zülfikar Halifeoğlu, “Tarihi Malabadi Köprüsü’nün Restorasyon Çalışmasında Kullanılan İskele Sisteminin Özellikleri ve Korumadaki Önemi”, Uluslararası Katılımlı 6. Tarihi Yapıların Korunması ve Güçlendirilmesi Sempozyumu, 2-3-4- Kasım 2017
29. Haspolat, Yusuf Kenan, “Diyarbakır Ekonomi Tarihi 1”, Uzman Matbaacılık, İstanbul, 2013
30. İbn’ul-Esîr, İzzuddin Ebü’l Hasan Ali b. Muhammed, “el-Kâmil Fi’t-Târih”, thk. Ömer Abdusselam et-Tedmirî, 10 Cilt, Beyrut: Dârü’l Kitâbi’l Arabbiye, 1997
31. İbnu’l-Ezrak El-Fâriki, “Meyyâfârikîn ve Âmid Tarihi (Artuklular Kısmı)”, çev. Ahmet Savran, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, Erzurum, 1992
32. İbn Havkal, “10. Asırda İslam Coğrafyası”, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2014
33. İmadeddin Halil, “el-İmaratü’l Artukiyye fi’l Cezire ve’ş-Şam”, Beyrut, 1980
34. İmadeddin Halil, “el-İmaratu’l Artukiye, Müesseseretü’r-Risale”, Beyrut, 1980
35. Korkusuz, Mehmet Şefik, “Evliya Çelebi Seyahatnamesi”, Seyahatnamelerde Diyarbakır, Kent Yayınları: 1, İstanbul, 2003
36. Köprülü, Mehmet Fuat, “Artukoğulları”, İslâm Ansiklopedisi, MEB Yayınları, Eskişehir, 1997
37. Kütük, Ahmet, “Bizans İmparatorluğu Zamanında Amida (Diyarbakır) (IV.-VII. Yüzyıl)”, Uluslararası Tarih Dergisi, 2015
38. Melek Ali- Abdullah Demir, “Dini Değerleri ile Diyarbakır”, Diyarbakır İl Müftülüğü Yayınları, Diyarbakır, 2009
39. Nasır-I Hüsrev, “Sefername”, çev. Abdülvehhab Tarzi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1985
40. Öner, Abdulkerim, “Diyarbakır”, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024
41. Özçoşar, İbrahim, “Artuklular”, Mardin Valiliği Kültür Yayını, Mardin, 2008, C.2
42. Özer, M. Halis, “Artuklular Devletinde Önemli Ticaret Yolları ve İktisadi Hayata Etkileri”, I. Uluslararası Artuklu Sempozyumu Bildirileri, (25-26-27 Ekim 2007), Ed: İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Kültür Yayını, C. 2, Mardin, 2008, (471-480)
43. Özervarlı, Kamiran, “Artuklular’da İlim ve Ebu’l-İzz el-Cezerî”, I. Uluslararsı Artuklu Sempozyumu Bildirileri (25-26-27 Ekim 2007), Ed: İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Kültür Yayını, C.2, Mardin, 2008, (9-32)
44. Parla, Canan, “Surları ve Türk Dönemi Dokusuyla Diyarbakır Kenti”, (Erişim 28 Mart 2024), https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01
45. Parla, Canan- Orhan Cezmi Tuncer, “Yazıtları ve Betimlemeleriyle Diyarbakır Surları”, Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları: 17, Diyarbakır, 2016
46. Pıçak, Murat, “Artuklular Döneminde Diyarbakır’ın Sosyo-Ekonomik Durumu”, I. Uluslararsı Artuklu Sempozyumu Bildirileri (25-26-27 Ekim 2007), Ed: İbrahim Özcoşar, C.2, Mardin, 2008, (499-522)
47. Satıcı, Nejat, “Silvan’daki Tarihi Eserler”, Diyarbakır’da Çevre ve Doğa Sempozyumu”, C.2, Diyarbakır, 2010
48. Sağlamtimur, Haluk, “Dicle Üzerinde Nehir Taşımacılığı ve Hasankeyf”, Aktüel Arkeoloji, Erişim 7 Nisan 2024, https://aktuelarkeoloji.com.tr/kategori/tahribat/dicle-uzerinde-nehir-tasimaciligi-ve-hasankeyf#google_vignette
49. Savran, Ahmet, “İbnu’l-Ezrak el-Fâriki”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 25 Mart 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-ezrak-el-fariki
50. Sözen Metin, “Anadolu Medreseleri”, İstanbul, 1970-1972
51. Şeşen, Ramazan, “İmad-al-Din al-Kâtib al-İsfahâni’nin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle İlgili Bahisler”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, C.3, Ankara, 1971
52. Şeşen, Ramazan, “Cezire”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 5 Kasım 2023, https://islamansiklopedisi.org.tr/cezire
53. Tabakoğlu, Ahmet, “Türk İktisat Tarihi”, İstanbul, 2003
54. Taşgın, Ahmet, “Yezîdiyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 20 Ocak 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/yezidiyye
55. Tuncer, Orhan Cezmi, “Artuklu Yapıları”, I. Uluslararası Artuklu Sempozyumu Bildirileri (25-26-27 Ekim 2007), Ed: İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Kültür Yayını, C.2, Mardin, 2008, (135-166)
56. Turan, Osman, “Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi”, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2017
57. Turan, Osman, “Selçuklular Târihi ve Türk-İslâm Medeniyeti”, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2009
58. Usâme İbn Münkız, “Kitab el İ’tibar (İbretler Kitabı)”, 6. Baskı, çev. Yusuf Ziya Cömert, Kitapevi Yayınları, İstanbul, 2018
59. Ünal, Hüseyin Rahmi, “Diyarbakır İlindeki Bazı Türk-İslam Anıtları Üzerine İnceleme”, Erzurum, 1975
60. Vâkidî, Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. “Futuhu’ş-Şam”, 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
61. Vath, Gerhard, “Artuklu Beyliğinin Yönetimi”, çev. Mehmet Ersan, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, C.3, S:2, İzmir, 1999
62. Yüksel, Emrullah, “Âmidî, Seyfeddin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 16 Mart 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/amidi-seyfeddin
63. Zengin, Burhan, “Hasankeyf Tarihi ve Tarihi Eserleri”, 2. Baskı, İstanbul, 2001.