المنظومات في شرح الحديث: شرح تركي لألفية الحديث في صحيح البخاري

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 234 - 265, 30.12.2025

Mustafa Yüceer Çevirmen: Mustafa Hamza

Öz

نُظِمت بعض أقوال النبي ﷺ شعرًا في حياته بقدرٍ محدودٍ، وصارت بعض روايات الأحاديث موضوعًا للشعر أو النظم، فكان ذلك إقرارًا بجواز نظم الأحاديث النبوية. وبينما كان توظيف الأحاديث في المنظومات الشعرية بدافع نيل الشفاعة من جملة أهداف الشعراء أو الناظمين في العهد العثماني، فإنّه انعكست مسؤوليتهم الدينية ونظرتهم إلى الترجمة اللفظية في الترجمات. وفي هذا السياق، يشكّل شرح "ألفية الحديث" لإسماعيل صادق كمال الذي يتناول شرح الروايات المنتخبة من "صحيح البخاري" بالتركية بشكلٍ شِعْريٍّ منظومٍ، موضوع هذه الدراسة. والغاية هي تحديد مكانة المنظومات الشعرية في جهود شروح الحديث، ابتداءً من نشأتها في مجال أصول الحديث، ثم تكاثفها مع مرور الزمن في أدب "الأربعين حديثًا". فإلى جانب الدراسة الشكلية من حيث منهج المؤلف ومصادره، تناولت الدراسة تحليل رواية ذات بعدٍ معياريٍّ، لبيان موقع شرح الحديث في المنظومة من خلال منهج التحليل الكمي. وفي هذا السياق تبيّن أنّ 611 رواية في "شرح ألفية الحديث" تستند إلى "صحيح البخاري"، وانتُخِبت الروايات الأخرى من مصادر الحديث الأخرى. وتبين كذلك، أن الروايات نُظِمت بأسلوبٍ تعليميٍّ وبترجمةٍ حرفيَّةٍ، مع الإشارة إلى الأحكام الفقهية والخلاف حولها بين المذاهب، وهذا كله يكشف عن مقاصد تأليف هذا العمل.

Anahtar Kelimeler

الحديث , الفن , البخاري , الجامع الصحيح , المنظومة , شرح ألفية الحديث , إسماعيل صادق كمال

VERSES IN HADITH COMMENTARY TRADITION: COMMENTARY OF ONE THOUSAND AHADITH ON BUKHARI’S AL-SAHIH IN TURKISH

Öz

During the lifetime of the Prophet, some narrations were occasionally versified with his approval, albeit to a limited extent. Furthermore, it is evident that during the Ottoman period, poets aspired to versify hadiths with the aim of seeking the Prophet’s intercession. This endeavor reflected both religious devotion and a literal perspective in their compositions. The subject of this study is the analysis of the work titled “A Thousand Ahadith Sharh” by İsmail Sadık Kemal, which is crafted with the intent of providing commentary on selected narrations from Sahih al-Bukhari. The paper endeavors to ascertain the role of verses, which originated within the realm of usul al-hadith Sciences and gained prominence in forty hadith literature over time, within the domain of hadith commentary studies. In addition to the formal analysis, including the method and sources employed in the book, a sample narration with normative implications is examined. Furthermore, the status of hadith commentary in verse is discussed utilizing the quantitative analysis method. In this regard, it is observed that out of the 611 narrations in the A Thousand Ahadith Sharh, selected from Sahih al-Bukhari, the remainder are chosen from various hadith collections. These narrations are presented in verse format, employing a didactic approach and a literal translation. Moreover, the text is structured as a verse commentary, addressing jurisprudential rulings and incorporating diverse sectarian perspectives.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Art , Bukhari , al-Jami al-Sahih , Verse , A Thousand Ahadith Sharh , İsmail Sadık Kemal

HADİS ŞERH GELENEĞİNDE MANZÛMELER: BUHÂRÎ’NİN ES-SAHÎH’İNE DAİR TÜRKÇE BİN EHÂDÎS ŞERHİ

Öz

Hz. Peygamber henüz hayatta iken sınırlı da olsa sözlerinin nazmedilmesine müsaade etmesiyle bazı rivayetler şiirlere konu edilmiştir. Bunun yanı sıra Osmanlı’da şefaate ulaşma arzusuyla hadisleri nazmetme fikri, şairlerin hedeflerinden biri olurken dini sorumluluk ve literal bakış açısının tercümelere yansıtıldığı görülmektedir. SahÎh-i Buhârî’den seçilen rivayetlerin şiirle şerh edilmesi maksadıyla yazılan İsmâil Sâdık Kemâl’e ait Bin Ehâdîs Şerhi, bu araştırmanın konusunu oluşturmaktadır. Hadis ilimlerinde usul alanında başlayan ve zamanla kırk hadis edebiyatında yoğunlaşan manzumelerin hadis şerh çalışmaları içerisindeki yerinin tespiti amaçlanmaktadır. Eserin yöntemi ve kaynakları gibi şekilsel incelemenin yanı sıra normatif yönü de bulunan örnek bir rivayet, tahlil edilmek suretiyle hadis şerhçiliğinin manzumedeki durumu nicel analiz yöntemiyle ele alınmaktadır. Bu doğrultuda Bin Ehâdîs Şerhi’ndeki 611 rivayetin Sahîh-i Buhârî hadislerinden, geri kalanlarının da farklı kitaplardan seçildiği tespit edilirken rivayetlerin didaktik bir yöntemle ve literal bir tercümeyle nazmedildiği, mezheplerin görüşlerini de ihtiva edecek şekilde fıkhî hükümlere işaret edilerek telif edildiği bulgularına ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Sanat , Buhârî , el-Câmiu’s-sahîh , Manzûme , Bin Ehâdîs Şerhi , İsmail Sâdık Kemâl

Kaynakça

• Akdoğan, Bayram. “Sanat, Sanatçı, Sanat Eseri ve Ahlak”. A.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 42/1 (2001), 213-245.
• Akpınar, Muhammet Raşit. “Manzum Ferâiz Edebiyatının Bir Örneği: Ayıntâbî Mehmet Hasib Dürrî Efendi’nin Zübdetü’l-ferâiz İsimli Eseri”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 34 (2023), 1411-1442. https://doi.org/DOI:10.29000/rumelide.1319020
• Ali Şir Nevaî. Çihil (Kırk) Hadis. İstanbul: Mamer, 2018.
• Altıntaş, Hayrani. “Kur’an ve Estetik”. A.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 38/1-4 (1998), 53-90.
• Altuntaş, Mustafa Celil. “Osmanlı İlim Geleneğinde Buhârîhânlık”. Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) 8/1 (2010), 33-67.
• Arpaguş, Faysal. “Lehve’l-Hadis’in Müziğe Tahsisinin Tefsir Açısından Değerlendirilmesi”. Amasya İlahiyat Dergisi (Aralık 2020), 15/395-419.
• Âşık Çelebi, es-Seyyid Pir Mehmed b. Çelebi. Şerhu hadîs-i erbaîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 338, 1b-40a.
• Ayvazoğlu, Beşir. “İlmü’l-Cemâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/146-148. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Bursalı Mehmet Tahir. Osmanli Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Meral, 1971.
• Câmî, Abdurrahman. Hadîs-i erbaîn. Konya: Mevlânâ Müzesi, 648, 1b-8b.
• Can, Yılmaz Gün, Recep. Ana Hatiarıyia Türkİsiâm Sanatı ve Estetiği. Samsun: Kayıhan, 2005.
• Cevizci, Ahmet. Feisefe Söziüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.
• Çakın, Kamil. “Buhârî’nin Otoritesini Kazanma Süreci”. İsiâmî Araştırmaiar 10/1-2-3 (1997), 100-109.
• Çam, Nusret. İslâm’da Sanat Sanatta İslâm. Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.
• Çelik, Ramazan. “Sinoplu Safâyî’nin Manzum İhlâs Sûresi Tefsiri”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 5/2 (2022), 145-189. https://doi.org/10.54122/umde.1205946/
• Çelik, Taha. Hadis Mezhep İhtilaf (Beyhakî’nin Tahâvî’ye İtirazları). Konya: Palet Yayınları, 2019.
• Doğanay, Ramazan. “Süyûtî’nin Nazmu’d-Dürer Fî 'İlmi’l-Eser Adlı Elfiyye’sinin Hadis Usûlü Açısından Değerlendirilmesi”. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/2 (2022), 1059-1093. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1173719/
• Fuzûlî. Tercüme-i Hadîs-i Erba’în. Ankara: Milli Kütüphane, 06 Mil Yz A 3833/1, 2b-6a.
• Güler, Zekeriya. “Buhârî ve el-Câmiu’s-Sahîh’i Üzerine”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (2015), 1-24.
• Güler, Zekeriya. Hadis Tetkikleri. İstanbul: İFAV, 2015.
• Kur’an-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş Muzaffer Şahin. Ankara: DİB Yayınları, 2011.
• Hikmet. Tercüme-i Hadîs-i Erba’în. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, 9264.
• Hilâlî. Manzum Kırk Hadis Tercümesi. Ankara: Milli Kütüphane, 06 Hk 3759/2, 28a-43a.
• Işıl, Fatih. Edebiyatımızda Hadîs-i Şerifler ve Âsâr-ı Kemâl’deki Bin Ehâdîs Şerhi (İnceleme-Transkripsiyonlu Metin). Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• İlâhî, Şeyh Ahmed. Kırk Hadis. İstanbul: Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi, 786/15, 203a-207a.
• İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Asır Türk Şairleri. 4 Cilt. İstanbul: Dergah Yayınları, 1088.
• İsmail Sadık Kemâl. Âsâr-ı Kemâl. İstanbul: Esad b. el-Hâc Karahisarlı Âhi Efendi Matbaası, 1867.
• Kandemir, M. Yaşar. “el-Câmiu’s-Sahîh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/114-123. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Kaska, Çetin. “Abdurrahman Câmî’nin Çihl Hadis Adlı Eseri”. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 8/22 (2020), 241-258. https://doi.org/10.31126/akrajournal.755013
• Karahan, Abdülkadir. İslâm-Türk Edebiyatında Kırk Hadis. Ankara: DİB Yayınları, 1991.
• Kemalpaşazâde, Ahmed Şemseddin. Hadîsi Erbaîn Tercümesi. çev. es-Seyyid Pir Mehmed b. Çelebi Âşık Çelebi. İstanbul: Cemal Efendi Matbaası, 1316.
• Koç, Turan. İslâm Estetiği. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018.
• Koç, Turan. “Sanat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/90-93. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Mehmed Süreyya. Sicilli Osmânî yâhud Tezkire-i Meşâhîr-i Osmâniyye. ed. Nuri Akbayar. 6 Cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
• Müfîd, İsmail Efendi, Hadîs-i Erbaîn. Ankara, Milli Kütüphane, 3665,1a-8a.
• Nâbî. Şerh-i Çihl Hadîs-i Nebî. Şanlıurfa: Şurkav Yayınları, 2018.
• Sağlam, İbrahim. “Arap Şiirinde Hadis ile İktibâs”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2022), 111-141. https://doi.org/10.51553/bozifder.1070258/
• Sandıkçı, S. Kemal. Sahîh-i Buhârî Üzerine Yapılan Çalışmalar. Ankara: DİB Yayınları, 1991.
• Sandıkçı, S. Kemal. “Tarih Boyunca Buhârî’nin Sahîh’i Üzerine Yapılan Çalışmalar”. Büyük Türk-İslâm Bilgini Buhârî (811-569)Uluslararası Sempozyum. ed. Ahmet Hulusi Köker. (Kayseri: Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü, 1987) 59-63.
• Sevgi, Ahmet. Molla Câmî’nin Erba‘în’i ve Manzûm Türkçe Tercümeleri. Konya: 2000.
• Sevgi, Ahmet. “Nesefî Akâidi’nin Ali Şîr Nevâî’ye İsnat Edilen Manzûm Bir Tercümesi”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 31 (2014), 169-175.
• Tatlı, Bekir. Mimari Hadisleri Türk İslâm Mimarisini Taçlandıran Peygamber Sözleri. Ankara: TDV Yayınları, 2023.
• Teker, Yusuf. Hadis Usûlü Edebiyatında Elfiyye’ler, Irâkî ve Elfiyye’si. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Tökel, Dursun Ali. “Bir Kendilik Olarak Zemin Metinler”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç Peyami Sefa Gülay. 21-37, Konya: Loras Yayınları, 2020.
• Yıldırım, Enbiya. Hüsn-i Hat ve Hadis. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
• Yıldız, Rifat. “Kerâhet Vakitlerinde Namaz Kılınması Konusuna Usûlî Yaklaşım”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (15 Aralık 2019), 57-82.
• Yüceer, Mustafa. “Hadis İlmi Açısından ‘Men Hafiza’ Rivâyeti ve Manzum Kırk Hadis Geleneğine Tesiri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 6/2 (31 Aralık 2020), 931-970. https://doi.org/10.47424/tasavvur.791737/
• Yüceer, Mustafa. Osmanlı Manzum Hadis Edebiyatı. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
• https://www.bukhari-pedia.net/ Erişim Tarihi: 05.08.2023
• https://abdo.abdowap.com.ru/s/فيلم-الإمام-البخاري.html Erişim Tarihi: 06.08.2023
• https://ia803208.us.archive.org/25/items/pcsi9/pcsi9.pdf Erişim Tarihi: 09.08.2023
• https://www.aiukah.net/sharia/0/132062/أرجوزة-إسعاد-كل-قاري-في-نظم-أسماء-كتب-صحيح-الإمام-البخاري/ Erişim Tarihi: 09.08.2023