الآليات البلاغية في القصص القرآني ودورها في ترسيخ الضروريات الخمس (مقصد حفظ النسل في قصة لوط عليه السلام نموذجًا)

Öz

يقوم البحث بدراسة تطبيقية لنموذج من قصص الأنبياء، للكشف عن الآليات البلاغية وبيان دورها في ترسيخ مقصد حفظ النسل، من خلال قصة لوط عليه السلام. وتنطلق الدراسة من تساؤل حول طبيعة الآليات البلاغية في القصص القرآني وكيفية توظيفها في تعزيز الوعي بالضروريات الخمس، وبيان أثر التفاعل بين البلاغة والمقاصد الشرعية. ويهدف البحث إلى الكشف عن أبرز الآليات البلاغية الواردة في قصة لوط عليه السلام، وبيان إسهامها في ترسيخ مقصد حفظ النسل، مع استنباط الآثار المقاصدية والتربوية الناتجة عن تفاعل البلاغة القرآنية مع المقاصد. وقد اعتمدت الدراسة المنهج الاستقرائي التحليلي، من خلال تتبع مواضع القصة، وجمعها وتلخيصها وتقسيمها إلى مشاهد رئيسة، ثم تحليلها بلاغيًا وربطها بمقصد حفظ النسل. وخلصت الدراسة إلى ثراء قصة لوط عليه السلام بالآليات البلاغية المتنوعة، وأن الآليات البلاغية في القصة القرآنية تؤدي دورًا فاعلًا في ترسيخ مقصد حفظ النسل، وبيان خطورة انتهاكه. كما أظهرت فاعلية التفاعل بين البلاغة والمقاصد في بيان عواقب مخالفة الفطرة، وسنن الجزاء من جنس العمل. وأبرزت الدراسة إمكانية استنباط المقاصد الضرورية من القصص القرآني، على نحو مماثل لاستخراجها من آيات الأحكام. وأوصت الدراسة بالإفادة من التصوير البلاغي القرآني في تعزيز حماية مقصد حفظ النسل، والدعوة إلى المزيد من الدراسات التطبيقية البينية التي تربط بين البلاغة والمقاصد في القصص القرآني.

Anahtar Kelimeler

• حفظ النسل
• التفسير
• القرآن
• القصة
• لوط
• البلاغة
• المقاصد

Kur’an Kıssalarında Belâgî Mekanizmalar ve Bunların Zarûriyyât-ı Hamse’nin Yerleşmesindeki Rolü (Hz. Lût Kıssasında Neslin Korunması Maksadı Örneği)

Öz

Bu araştırma, Hz. Lût kıssası çerçevesinde Kur’an’daki belâgî mekanizmaları ve bunların neslin korunması (hıfz-ı nesil) maksadının yerleşmesine katkısını incelemektedir. Çalışmanın problemi, Kur’an kıssalarında kullanılan belâgî araçların mahiyeti, bunların Zarûrât-ı Hamseye yönelik farkındalığı nasıl güçlendirdiği ve belâgat ile şer‘î maksatlar arasındaki etkileşimin etkileri etrafında şekillenmektedir. Araştırma, Hz. Lût kıssasında yer alan başlıca belâgî mekanizmaları tespit etmeyi, bunların neslin korunması maksadını nasıl desteklediğini ve Kur’an belâgati ile şeriat maksatları arasındaki ilişkinin eğitsel ve maksadî sonuçlarını ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda tümevarımcı-analitik yöntem benimsenmiş; kıssanın Kur’an’daki farklı yerleri toplanıp temel sahnelere ayrılmış, ardından her sahne belâgî açıdan analiz edilerek neslin korunması maksadıyla ilişkilendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Hz. Lût kıssasının zengin belâgî araçlar içerdiği ve bu araçların neslin korunması maksadının yerleşmesinde etkin rol oynadığı ortaya konmuştur. Ayrıca çalışma, belâgat ile maksatlar arasındaki etkileşimin fıtrata aykırı davranışların sonuçlarını ve ilahî ceza yasalarını açıklamada önemli işlev gördüğünü göstermiştir. Araştırma, Kur’an kıssalarındaki belâgî tasvirlerden eğitimsel ve toplumsal alanlarda faydalanılmasını ve bu alandaki disiplinlerarası çalışmaların artırılmasını önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• neslin korunması
• Tefsir
• Kur'an
• Kıssa
• Lût
• Belâgat
• Makasıd

Rhetorical Mechanisms in Qur'anic Narratives and Their Role in Establishing the Five Essential Necessities (The Preservation of Progeny in the Story of Prophet Lot as a Model)

Öz

This study presents an applied analysis of the Qur’anic narrative of Prophet Lot to identify the rhetorical mechanisms employed in the Qur’anic text and demonstrate their role in reinforcing the objective of preserving progeny (ḥifẓ al-nasl). It examines the nature of these mechanisms, their role in enhancing awareness of the five essential Necessities (al-ḍarūriyyāt al-khams), and the interaction between rhetoric and the higher objectives of Islamic law (maqāṣid al-sharīʿah). The study aims to identify the major rhetorical mechanisms in the story of Prophet Lot, explain their contribution to preserving progeny, and derive the educational and maqāṣid-based implications resulting from the interaction between Qur’anic rhetoric and Islamic objectives. It adopts an inductive-analytical methodology through tracing the Qur’anic passages of the story, dividing them into principal scenes, and analyzing each rhetorically in relation to preserving progeny. The study concludes that the story contains diverse rhetorical mechanisms that not only serve aesthetic purposes, but also reinforce the objective of preserving progeny and highlight the danger of violating it. It suggests further interdisciplinary studies linking Qur’anic rhetoric with maqāṣid studies in Qur’anic narratives.

Anahtar Kelimeler

• preservation of progeny
• Interpretation
• Qur'an
• Story
• Prophet Lot
• Rhetoric
• Objectives

Kaynakça

1. Abbas, Fazıl Hasan. el-Kasasü’l-Kur’ânî Îhâûhû ve Nefehâtühû. Amman: Dârü’l-Furkan, 1. Baskı, 1407/1987.
2. el-Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd. Rûhu’l-Meânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-Seb‘i’l-Mesânî. thk. Ali Abdülbârî Atıyye. 16 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Baskı, 1415/1994.
3. el-Ensârî, Zekeriyyâ b. Muhammed. Fethu’r-Rahmân bi-Keşfi Mâ Yeltebisu fi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. Beyrut: Dârü’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1. Baskı, 1403/1983.
4. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yusuf. el-Bahrü’l-Muhît fi’t-Tefsîr. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl el-Attâr, Züheyr Cüeyd ve İrfân el-Aşâ Hassûne. 11 cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420/2000.
5. Ebussuûd Efendi, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî. İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm (Tefsîru Ebî’s-Suûd). 9 cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
6. el-Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ. thk. Muhammed Abdüsselâm Abdüşşâfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Baskı, 1413/1993.
7. Haccâb, Ureyve. “el-Âliyyâtü’l-Belâğiyye fi’l-Kur’âni’l-Kerîm (Sûretü’d-Duhân Nemûzecen)”. Mecelletü’l-Umde fi’l-Lisâniyyât ve Tahlîli’l-Hitâb 9/1 (01.01.2025), 143-155.
8. el-Hâdimî, Nûreddin. İlmü Makâsıdı’ş-Şerîa. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 1. Baskı, 1421/2001.

9. el-Hâlidî, Salâh Abdülfettâh. el-Kasasü’l-Kur’ânî: Ardu Vakâi‘ ve Tahlîlü Ahdâs. 4 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1. Baskı, 1419/1998.
10. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr [Tahrîru’l-Ma‘nâ es-Sedîd ve Tenvîru’l-Akli’l-Cedîd min Tefsîri’l-Kitâbi’l-Mecîd]. 30 cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1404/1984.
11. İbn Fâris, Ahmed. Mu‘cemü Mekâyîsi’l-Luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 cilt. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduhû, 2. Baskı, 1392/1972.
12. İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 15 cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, 3. Baskı, 1414/1994.
13. el-Kattân, Mennâ b. Halîl. Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân. Riyad: Mektebetü’l-Meârif li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 3. Baskı, 1421/2000.
14. el-Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi li-Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî ve İbrahim Etfeyyiş. 10 cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Baskı, 1384/1964.
15. Mecmau’l-Lugati’l-Arabiyye. el-Mu‘cemü’l-Vasît. 2 cilt. Kahire: Mecmau’l-Lugati’l-Arabiyye, 2. Baskı, 1392/1972.
16. Mukâtil b. Süleyman. Tefsîru Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5 cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1. Baskı, 1423/2003.
17. Ömer, Ahmed Muhtâr Abdülhamîd. Mu‘cemü’l-Lugati’l-Arabiyyeti’l-Muâsıra. 3 cilt. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 1. Baskı, 1429/2008.
18. Rubaş, Yusuf - Munkur, Salâhaddin. “Hicâciyyetü’l-Âliyyâti’l-Belâğiyye fi’ş-Şi‘ri’l-Cezâirî: Kasîdetü ‘Eyyühe’l-Muallim Hasbükellah’ li’r-Rebî Bûşâme”. Mecelletü Ulûmi’l-Lugati’l-Arabiyye ve Âdâbihâ 13/2 (15.09.2021), 137-151.
19. es-Saîdî, Abdülmüteâl. Buğyetü’l-Îdâh li-Telhîsi’l-Miftâh fî Ulûmi’l-Belâğa. 4 cilt. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 17. Baskı, 1426/2005.
20. eş-Şâtıbî, Ebû İshak İbrahim b. Musa. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhur b. Hasan Âl Selmân. 7 cilt. Dammam: Dâru İbn Affân, 1. Baskı, 1417/1997.
21. Şevdâr, Sâmiye. “el-Âliyyâtü’l-Belâğiyye ve Devruhâ el-Hicâcî fî Dîvâni Atlasü’l-Mu‘cizât li-Sâlih Harfî”. Mecelletü Kırâât 9 (2016), 23-40.
22. Yesiye, Muhammed. “el-Âliyyâtü’l-Belâğiyye ve Devruhâ el-Hicâcî”. Mecelletü Mefâhîm li’d-Dirâsâti’l-Felsefiyye ve’l-İnsâniyye el-Muammaka 10 (Ekim 2021), 102-120.
23. ez-Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an Hakâiki Gavâmizi’t-Tenzîl ve Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl. thk. Mustafa Hüseyin Ahmed. 4 cilt. Kahire: Dârü’r-Reyyân li’t-Türâs, 3. Baskı, 1407/1987.
24. ez-Zuhaylî, Muhammed Mustafa. el-Vecîz fî Usûli’l-Fıkhi’l-İslâmî. 2 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Hayr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2. Baskı, 1427/2006.