Financial Responsibility For Sea-Borne Pollution: Evaluation of Financial Instruments Within The Framework of The Polluter Pays Principle In Türkiye

Öz

This study examines the applicability of the “polluter pays” principle in Turkey concerning economic instruments used for the protection of the marine environment. It specifically evaluates how this principle is internalized through the management of ship-generated waste, port service tariffs, and administrative fines. Although international and national legal frameworks—such as the MARPOL 73/78 Convention, EU Directive 2000/59/EC, and Turkey’s environmental regulations—establish a legal basis for such financial obligations, practical challenges persist. Waste reception facilities, environmental pricing systems, and sanction mechanisms are technically developed; however, deficiencies remain in terms of transparency, regulatory coherence, and administrative capacity. Moreover, it is unclear to what extent the revenues collected are truly pollutant-based and whether they are allocated to environmental protection. In this context, the study provides a comparative analysis of legal norms and implementation practices while offering policy recommendations to enhance compliance with the polluter pays principle.

Anahtar Kelimeler

• Polluter pays principle
• ship waste
• environmental law
• marine pollution

Deniz Kaynaklı Kirliliğin Finansal Sorumluluğu: Türkiye’de Kirleten Öder İlkesi Çerçevesinde Mali Araçların Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, deniz çevresinin korunmasına yönelik mali araçların “kirleten öder” ilkesi çerçevesinde Türkiye’deki uygulanabilirliğini incelemektedir. Özellikle gemilerden kaynaklanan atıkların yönetimi, liman hizmet tarifeleri ve idari para cezaları üzerinden ilkenin nasıl içselleştirildiği değerlendirilmiştir. MARPOL 73/78 Sözleşmesi, AB’nin 2000/59/EC sayılı Direktifi ve Türkiye’deki çevre mevzuatı, bu mali yükümlülüklerin hukuki temelini oluşturmakla birlikte; uygulamada çeşitli sorunlar ortaya çıkmaktadır. Atık kabul tesisleri, çevresel ücretlendirme sistemleri ve cezai mekanizmalar teknik olarak geliştirilmiş olsa da, gelirlerin çevresel yatırımlara yönlendirilmesinde şeffaflık eksikliği, mevzuatın dağınıklığı ve idari kapasite sorunları dikkat çekmektedir. Ayrıca tahsil edilen gelirlerin ne ölçüde kirletici kaynaklı olduğu ve çevre amaçlı harcandığı da belirsizdir. Bu bağlamda çalışma, hem normatif çerçeve hem de uygulama pratiklerini karşılaştırmalı olarak ele almakta ve politika geliştirme açısından öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kirleten öder ilkesi
• gemi atıkları
• çevre hukuku
• deniz kirliliği

Kaynakça

1. Bican B, Denizde Yük Taşımacılığında Konteyner Kaynaklı Zararlardan Doğan Sorumluluk - Ticaret Hukuku Monografileri (Seçkin Yayıncılık 2024)
2. Kara H, Uluslararası Sözleşmeler ve Türk Hukuku’na göre Gemilerin Sebep Olduğu Deniz Kirliliği Zararlarından Hukuki Sorumluluk (Yamaner 2005)
3. de Sadeleer N, ‘The Polluter-pays Principle’, in Environmental Principles: From Political Slogans to Legal Rules (Oxford University Press 2002)
4. MacInnis KA, ‘The Polluter Pays Principle: Preventing Ship-Source Pollution in the Arctic’, in The Regulation of International Shipping: International and Comparative Perspectives (Brill Nijhoff 2012)
5. Meyer JH, ‘Who Should Pay for Pollution? The OECD, the European Communities and the Emergence of Environmental Policy in the Early 1970s’, in Multiple Connections in European Cooperation (Routledge 2019)
6. Adshead J, ‘The Application and Development of the Polluter-pays Principle Across Jurisdictions in Liability for Marine Oil Pollution: The Tales of the ‘Erika’and the ‘Prestige’’ (2018) 30 Journal of Environmental Law 425
7. Aidun H, Metzger DJ and Gerrard M, ‘Principles of International Law and the Adoption of a Market-Based Mechanism for Greenhouse Gas Emissions from Shipping’ (2021) Available at SSRN 3807378
8. Aşan C, ‘Türkiye’nin Denizel Çevre Kirliliğine Müdahale Sahaları’ (2021) 13 Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dergisi 231

9. Aydın AH and Çamur Ö, ‘Avrupa Birliği Çevre Politikaları ve Çevre Eylem Programları Üzerine Bir İnceleme’ (2017) 7 Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21
10. Biyan Ö and Gök M, ‘Çevre Politikaları Kapsamında Avrupa Birliği ve Türkiye’de Çevre Vergilerinin Uygulanışı: Karşılatırmalı Bir Analiz’ (2014) 7 Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 281
11. Can C and Durmaz Ş, ‘Türkiye’nin Avrupa Birliği Çevre Politikalarına Uyum Süreci’ (2021) 5 Politik Ekonomik Kuram 301
12. Çelikyay HH, ‘Türkiye’de Çevre Politikaları: Kalkınma Planları Üzerinden Bir İnceleme’ (2021) 6 İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi (İKTİSAD) 185
13. Çokgezen J, ‘Avrupa Birliği Çevre Politikası ve Türkiye’ (2007) 23 Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi
14. Demir İ, ‘1992 Petrol Kirliliği Zararının Tazmini için Bir Uluslararası Fonun Kurulması ile İlgili Uluslararası Sözleşme’de 2003 Tarihli Protokol ile Kabul Edilen Değişiklikler’ (1992) 3 İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 213
15. Demir İ, ‘Uluslararası Petrol Kirliliği Tazmin Fonlarınca Gemi Tanımının Yorumuna İlişkin Yürütülen Çalışmalar’ (2017) 66 Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 517
16. Dikmen S and Şanlı İD, ‘Avrupa Birliği’nde Çevre Politikası Aracı Olarak Yeşil Kamu Alımları’ (2020) 19 Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi 85
17. Dost S, ‘Uluslararası Hukukta Orantılılık İlkesi’ (2018) Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi
18. Güneysu G, ‘Marine Pollution from Underwater Seismic Surveys and International Law’ (2020) 29 Siyasal- Journal of Political Sciences
19. Gürseler G, ‘Çevre Zararının Manevi Giderimi ve Bir Yargıtay Kararı’ (2011) s.e.t. 10 Haziran 2025
20. Israngkura A, ‘The Polluter-Pays Principle: So Who Pays?’ (1996) 11 TDRI Quarterly Review 12
21. Joseph S-A, ‘The Polluter Pays Principle and Land Remediation: A Comparison of the United Kingdom and Australian Approaches’ (2014) 1 AJEL 24
22. Kete H, Aydın MS and Kaya H, ‘Çevre Sorunları ile Mücadelede Maliye Politikaları’ (2017) 4(2) 167
23. Mahaseth H, ‘Analysis of the Effectiveness of the Polluter Pays Principle in India’ (2017) Available at SSRN 2930921
24. Munir M, ‘History and Evolution of the Polluter Pays Principle: How an Economic Idea Became a Legal Principle?’ (2013) Available at SSRN 2322485
25. O’Connor M, ‘The Internalisation of Environmental Costs: Implementing the Polluter Pays Principle in the European Union’ (1997) 7 International Journal of Environment and Pollution 450
26. Petrašević T and Poretti P, ‘The Polluter Pays Principle: The Croatian Experience’ (2022) 6 EU and comparative law issues and challenges series (ECLIC) 3
27. Savcı M and Yıldırım K, ‘İklim Değişikliği ve Çevresel Maliyetler: Kirleten Öder İlkesi Çerçevesinde Bir Değerlendirme’ (2024) 8 Fiscaoeconomia 862
28. Sipahi EB, ‘Küresel Çevre Sorunlarına Kolektif Çözüm Arayışları ve Yönetişim’ (2010) Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 331
29. Şahin V, Bilgili L and Vardar N, ‘An Examination of Focus Progress of Studies on MARPOL Annex IV and Annex VI: A Review’ (2020) 12 Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dergisi 47
30. Tıraş HH, ‘Sürdürülebilir Kalkınma ve Çevre: Teorik Bir İnceleme’ (2012) 2 Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 57
31. Turgut N, ‘Kirleten Öder İlkesi ve Çevre Hukuku’ (1995) 44 Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
32. Uğur CY, ‘The Polluter Pays Principle within the Framework of The European Union Emissions Trading System’ (2022) 22 Abant Sosyal Bilimler Dergisi 862
33. Ulfah Z and Roesa N, ‘The Implementation of Polluter-Pays Principles on Marine Pollution Caused by Vessels in Indonesia (The Study of Oil Spill Cases)’ (2020) 4 Syiah Kuala Law Journal 198
34. Ulucak R and Erdem E, ‘Çevre-İktisat İlişkisi ve Türkiye’de Çevre Politikalarinin Etkinliği’ (2014) 4 Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD) 78
35. Zhu L, ‘Some Thoughts on Application of the Polluter Pays Principle for Controlling Marine Greenhouse Gas Emissions’ (2023) 158 Marine Policy 105877
36. Zylicz T, ‘Goals and Principles of Environmental Policy’ (2010) 3 International Review of Environmental and Resource Economics 299