Oryantalistlerin Kur’an Kıssalarına Yaklaşımı - İslâm Ansiklopedisi Örneği-

Yıl 2025, Sayı: 62, 99 - 115, 30.12.2025

Ahmet Yazıcı

https://doi.org/10.21054/deuifd.1742797

Öz

Bu çalışma, Kur’an’da zikredilen altı peygamberin -Hz. Âdem, Hz. İdrîs, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve Hz. İbrâhim- The Encyclopaedia of Islam’ın birinci (EI¹), ikinci (EI²) ve üçüncü (EI³) edisyonlarındaki ilgili maddeler üzerinden karşılaştırmalı ve eleştirel bir okumasını sunmaktadır. Çalışmanın temel amacı, oryantalist yazarların peygamber kıssalarına dair yaklaşım biçimlerini ortaya koymak ve bu yaklaşımların Kur’an’ın temel anlatılarıyla ne ölçüde örtüşüp örtüşmediğini tespit etmektir. Makalede, ansiklopedi maddelerinin müellifleri, madde içerikleri, kullanılan kaynaklar ve yapılan yorumlar incelenmiştir. Ayrıca yer yer MEB İslâm Ansiklopedisi ve Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi gibi yerli ve İslâmî kaynaklara da başvurulmuştur. Elde edilen bulgular, bazı maddelerde İslâmî kaynakların dengeli biçimde kullanıldığını, ancak önemli bir kısmında Kur’an’daki temel referansların ya tahrif edildiğini ya da indirgemeci bir yaklaşımla aktarıldığını göstermektedir. Bu durum özellikle Hz. Âdem, Hz. İdrîs ve Hz. İbrâhim maddelerinde belirgin şekilde gözlemlenmektedir. Bu yönüyle bu çalışma, ilgili ansiklopedi maddelerinde geçen Hz. Âdem, Hz. İdrîs, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve Hz. İbrâhim peygamberler ile ilgili verilerin metodolojik, içeriksel ve teolojik farklılıklarını ortaya koymakta; aynı zamanda bu alandaki önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kur’an , Peygamberler , İslam Ansiklopedisi , Oryantalizm , M.E.B İslam Ansiklopedisi.

Orientalists’ Approach to Qur’an Stories -Example of The Encyclopaedia of Islam-

Öz

This study presents a comparative and critical reading of six prophets mentioned in the Qur’an -Ādam, Idrīs, Nūḥ, Hūd, Ṣāliḥ, and Ibrāhīm- through an analysis of the relevant entries in the first (EI¹), second (EI²), and third (EI³) editions of The Encyclopaedia of Islam. The main objective of the study is to reveal the interpretive approaches of orientalist authors regarding prophetic narratives and to determine the extent to which these approaches align with or diverge from the essential portrayals found in the Qur’an. The article examines the authorship of the entries, the content structure, the sources employed, and the interpretations presented. In addition, it occasionally refers to local and Islamic reference works such as the MEB Encyclopaedia of Islam and the Turkiye Diyanet Foundation Encyclopedia of Islam. The findings show that while some entries make balanced use of Islamic sources, a significant portion either distorts or reduces the core Qur’anic references regarding the prophets. This tendency is particularly noticeable in the entries on Ādam, Idrīs, and Ibrāhīm. In this respect, the study reveals the methodological, contextual, and theological differences in the entries concerning the prophets Adam, Idrīs, Nūḥ, Hūd, Ṣāliḥ, and Ibrāhīm as presented in the relevant articles of the Encyclopaedia; at the same time, it aims to fill a significant gap in the field.

Anahtar Kelimeler

Qur’ān , Prophets , The Encyclopaedia of Islam , Orientalism , M.E.B İslâm Ansiklopedisi.

Kaynakça

• Adıvar, Abdülhak Adnan. İslâm Ansiklopedisi. 13 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1978.
• Ahsan, M. Manazir. “Buhl, Frantz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/377-378. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Akpınar, Turgut. “Paret, Rudi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/168-169. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Altun, Fatih. MEB İslâm Ansiklopedisi’ndeki Kur’ân ve Tefsirle İlgili Maddelerin Eleştirel Analizi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Aydın, Zeynel Abidin. “Hz. İbrâhim’in Şirkle Mücadelesi-En’âm Sûresi 74 - 79. Âyetlerin Tefsirlerdeki Yansımaları Üzerine Bir Değerlendirme”. Uluslararası Hz. İbrahim (a.s.) ve Nübüvvet Sempozyumu Tebliğler Kitabı. I/140-154. İstanbul: Nida Akademi, 2019.
• Aykut, Ayhan. “İslâm-Türk Ansiklopedisi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/57-58. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Bolay, Süleyman Hayri. “Âdem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/358-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
• Buhl, Fr. “Âd”. MEB İslâm Ansiklopedisi. 1/123-124. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, ts.
• Buhl, Fr. “Sâlih”. The Encyclopaedia of Islam (First Edition). ed. M. Th. Houtsma vd. 4/107-108. Leiden: Brill, 1934.
• Buhl, Fr. “Sâlih”. MEB İslâm Ansiklopedisi. 10/127. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, ts.
• Ceyhan, Semih. “Pedersen, Johannes”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/219. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Çiçek, Kemal. “Pellat, Charles”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/223-224. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Çubuk, Vahid. İslâm Ansiklopedisi İndeksi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994.
• Eisenberg, J - Wensınck, A. J. “İbrâhim”. MEB İslâm Ansiklopedisi. 5-2/878-880. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, ts. Eisenberg, J - Wensınck, A. J. “İbrâhim”. The Encyclopaedia of Islam (First Edition). ed. M. Th. Houtsma vd. 2/431-432. Leiden: Brill, 1927.
• Ekiz, Necmettin Salih. Oryantalizm ve Kur’an: Alman-Yahudi Oryantalizminde Kur’an’a Bakış. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.
• Gökkır, Bilal - Necmettin Gökkır (ed.). İslâm Araştırmaları ve Oryantalizm. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
• Göksoy, İsmail Hakkı. “Snouck-Hurgronje, Christiaan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/340-341. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Güç, Ahmet. “Sâlih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/32-33. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Harman, Ömer Faruk. “İbrâhim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/266-272. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. Harman, Ömer Faruk. “Nûh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/224-227. İstanbul: TDV Yayınları, 2007. Heller, Bernhard. “Nûh”. The Encyclopaedia of Islam (First Edition). ed. M. Th. Houtsma vd. 3/948-949. Leiden: Brill, 1936.