Fıkıh Psikolojisi Bağlamında Psikolojik Durumların Fıkhi Tahlili

Bu çalışma, psikolojik durumların fıkhî sorumluluk ve hükümlere etkisini, “fıkıh psikolojisi” disiplini çerçevesinde incelemektedir. Bu çalışmada niyet, unutkanlık, bilinç, pişmanlık, rıza, korku, vesvese ve benzeri psikolojik durumların bireyin ibadet, muamelat ve ahlaki yükümlülükleri üzerindeki etkileri sistematik biçimde analiz edilmiştir. Çalışmadaki bulgular, bu durumların kimi zaman sorumluluğu ortadan kaldırdığını, kimi zaman ise fıkhî hükümlerin niteliğini değiştirdiğini ortaya koymaktadır. Fıkhın yalnızca maddi veya zahiri fiilleri değil, bireyin içsel/manevi psikolojik süreçlerini de dikkate aldığı görülmektedir. Bu bağlamda, psikoloji ve fıkıh arasındaki ilişkinin derinleştirilmesi; birey odaklı, esnek ve kapsamlı fıkhî yaklaşımlar için zorunludur. Çalışma, fıkhî hükümlerin belirlenmesinde psikolojik etmenleri göz önünde bulunduran çok yönlü ve disiplinler arası bir yaklaşımın gerekliliğine işaret etmektedir. Bu kapsamda fukahânın, davranış kadar davranışı doğuran psikolojik süreci de dikkatle değerlendirmesinin önemi vurgulanmakta; fıkıh psikolojisi disiplini ise bu önemli boşluğu dolduracak özgün bir ilmî zemin olarak öne çıkmaktadır ve bu yönüyle, bireyin bütüncül yapısını merkeze alan dinî-hukukî sorunlara uygulanabilir açılımlar getirme potansiyeli taşımaktadır.

This study examines the influence of psychological states on legal responsibility and jurisprudential rulings within the framework of the emerging discipline of “fiqh psychology.” It systematically analyzes how psychological conditions such as niyyah (intention), forgetfulness (nisyân), awareness (wa‘y), regret (nadam), consent (ridā), fear (khawf), and obsessive thoughts (waswasa) affect an individual’s obligations in acts of worship, transactions, and ethical conduct. The findings demonstrate that such states may at times eliminate legal responsibility entirely or alter the nature of jurisprudential rulings. It is observed that Islamic jurisprudence (fiqh) takes into consideration not only external or physical actions but also the internal, spiritual, and psychological processes of individuals. In this context, deepening the relationship between psychology and fiqh is essential for jurisprudential approaches that are person-centered, flexible in application, and comprehensive in scope. The study highlights the necessity of a multidimensional and interdisciplinary methodology that incorporates psychological insights into the formulation of legal rulings. Accordingly, it is emphasized that jurists should carefully evaluate not only the outward actions but also the psychological processes underlying those actions. In this regard, the emerging field of fiqh psychology offers an original scholarly platform that fills this critical gap and holds the potential to provide practical solutions to religious-legal issues by placing the holistic nature of the individual at the center.