İbadet Merkezli Dindarlık Anlayışını Yeniden Düşünmek: Kur’ân Perspektifinden Sorumluluğun Bütüncül Yapısı

Öz

Akıl ve irade gibi yetilerle donatılmış yegâne varlık olan insan, bu ayrıcalıklı konumunun bir gereği olarak eylemlerinin sonuçlarından sorumludur. Bu makalede Kur’ân-ı Kerîm’de insana yüklenen sorumlulukların farklı boyutlarının bütüncül yapısı ele alınmıştır. Çalışmanın temel amacı, insanın Allah’a, kendisine ve topluma karşı olan sorumluluk alanlarının birbirinden bağımsız olmadığını ve kendi aralarında hiyerarşik bir yapının bulunmadığını, aksine bunların bütüncül bir yapı arz ettiğinin altını çizmek; bireyin kendine ve topluma yönelik sorumluluklarının, ibadet yükümlülüklerinden daha az değerli olmadığını ortaya koymaktır. Ancak günümüz Müslüman toplumlarında din algısı genellikle namaz ve oruç gibi bireysel ibadetlere odaklanırken; adalet, kul hakkı ve sosyal sorumluluk gibi yine ilâhî kaynaklı olan sorumluluklar ihmal edilmekte, bu da dindarlığın ahlâkî ve toplumsal boyutlardan soyutlanarak ibadet merkezli dar bir çerçevede algılanmasına yol açmaktadır. Oysa Kur’ân, bireysel ibadetleri bile toplumsal sorumluluklarla bütünleştirerek kulluğun temel bileşeni sayar. İnsanın sorumluluğunun çeşitli yönlerinin ayrılmaz bir bütün olduğu tezini öne sürmesi bakımından özgün olan ve nitel doküman analizi yöntemiyle hazırlanmış bu çalışmada, sahih bir dinî bilinç ve kâmil bir Müslüman kimliğin inşasının, bahsi geçen tüm sorumluluk alanlarının birlikte ve eşit önemde kavranarak uygulanmasıyla mümkün olacağı vurgulanmaktadır. Araştırmanın neticesinde, din eğitimi politikalarının ve toplumsal dinî temsil biçimlerinin ahlâkî ve sosyal boyutları da içerecek ve pratiğe de yansıyacak şekilde yeniden yapılandırılmasının zaruri olduğu fikrine ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’ân
• Sorumluluk
• Bütünlük
• Din Algısı

Rethinking Worship-Centered Piety: The Holistic Nature of Responsıbılıty from A Qur’ānic Perspective

Öz

As the only being endowed with faculties such as reason and will, man is responsible for the consequences of his actions as a requirement of this privileged position. In this article, the holistic structure of the different dimensions of the responsibilities imposed on man in the Qur’an is discussed. The main purpose of the study is to underline that the areas of responsibility of human beings towards God, themselves and society are not independent from each other and that there is no hierarchical structure among them, on the contrary, they present a holistic structure; to reveal that the responsibilities of the individual towards himself and society are not less valuable than the obligations of worship. However, the perception of religion in today's Muslim societies generally focuses on individual acts of worship such as prayer and fasting, while divinely inspired responsibilities such as justice, servant’s rights and social responsibility are neglected, which leads to a narrow perception of religiosity centered on worship by abstracting it from moral and social dimensions. However, the Qur’an integrates even individual acts of worship with social responsibilities and considers them as the basic component of obedience. This study, which is original in its proposition that the various aspects of human responsibility constitute an inseparable whole and is conducted through the method of qualitative document analysis, emphasizes that the construction of a sound religious consciousness and a mature Muslim identity can only be attained through the integrated and equally significant comprehension and implementation of all the aforementioned areas of responsibility. As a result of the research, it was concluded that religious education policies and social representations of religion need to be restructured in a way that includes moral and social dimensions and is reflected in practice.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Qur’ān
• Responsibility
• Holistic Structure
• Religious Perception

Kaynakça

1. Açık, Fatih. Kur’an’ı Kerim’de İrade Hürriyeti ve Sorumluluk Çerçevesinde İnsan Hayatı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
2. Adanalı, Ahmet Hadi. “İnsan İradesi ve Ahlâki Sorumluluk”. İslam Ahlâkı Temel Konular Güncel Yorumlar. haz. Cafer Sadık Yaran vd. 149-170. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2014.
3. Aydar, Hidayet. “Kur’ân’da Mesuliyete Riayet ve Riayetsizliğin Dünyevî ve Uhrevî Sonuçları”. Kur’ân-ı Kerîm’de Mes’ûliyet: Kaynağı, Sınırları ve Sonuçları. ed. M. Bedreddin Çetiner. 247-314. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2006.
4. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullâh en-Nemr - Osmân Cum‘a Damiriyye - Süleymân Müslim el-Harş. Riyaḍ: Dâru Taybe, 1993.
5. Beki, Münteha. “Ahlâkî Yükümlülük ve Ahlâkî Nesnellik ”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (Eylül 2022), 1252-1274.
6. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslamiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, ts.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Sıdkî Cemîl el-Attâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
8. Bulut, Zeynep Beyza. Sorumluluk Bağlamında Din-Ahlak İlişkisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.

9. Buyankara, Mahmut. Mârifetullah: İman, Delil ve Sorumluluk İlişkisi (Mâtürîdî Örneği). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
10. Cirit, Hasan. “İslam Düşüncesinde İnsan, Sorumluluk Bilinci ve Sonuçları”. Bakı Dövlet Universiteti İlahiyyat Fakültesinin Elmi Mecmuası 2 (2004), 151–163.
11. Çağlayan, Harun. “İnsan Onuru Bağlamında Sorumluluk Bilinci”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 8/2 (Nisan 2016), 97-120. https://doi.org/10.18403/emakalat.31405.
12. Denizer, Nurullah vd. Disiplinlerarası Bir Yaklaşımla İnanç-Eylem Tutarlılığı. Konya: Çizgi Kitabevi, 2018.
13. Denizer, Nurullah. “Saf Sûresi 2. Âyet Ekseninde Oksimoron Dindarlık-Bir Tutarsızlık Analizi”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 8/1 (2025), 35-51. https://doi.org/10.52637/kiid.1611949.
14. Dindi, Emrah. Kur’an’ın Kültürel Antropolojisi-Âhiret Anlatımları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
15. Erbaş, Muammer. Kur’ân-ı Kerîm’in İnsan ve Dünya Hayatı Merkezli Okunuşu. İzmir: Altın Kalem Yayınları, 2013.
16. Fındık, Aydın. Kur’ân’a Göre Âhirete İman ve Sorumluluk Duygusu. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
17. Güler, İlhami. İman Ahlâk İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2010.
18. Hafd, Mazen Saleh Mohammed Yahya. Kur’an-ı Kerim’de Sosyal Sorumluluk ve Bunun Toplumsal Barışa Etkisi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
19. İbn Abdilcebbâr, Ebu’l-Hasen Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. Şerḥu’l-usûli’l-ḫamse. thk. Abdülkerîm Osmân. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1416/1996.
20. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsiru’t-taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye, 1984.
21. İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâluddîn Muḥammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâder, 1414.
22. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu: Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2014.