Hanefî Fıkhında Evlilik İddialarına Karşı Kadının Savunma Aracı: Adana Şer‘iyye Sicillerinde İstinkâh Delili

Öz

Bu makale Hanefî fıkıh sisteminde yer alan “istinkâh delili”ni teorik ve pratik yönleriyle ele alarak bu delilin özellikle Osmanlı mahkemelerinde kadınların hukukî korunması açısından nasıl işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. İstinkâh, bir erkeğin bir kadına evlenme teklifinde bulunması anlamına gelmekte olup, bu teklifin daha sonra aynı kişi tarafından ileri sürülen nikâh iddialarını geçersiz kıldığı kabul edilmektedir. Çalışmada Adana şer‘iyye sicillerinde kayıtlı çok sayıda dava örneği üzerinden kadınların bu delili nasıl kullandıkları, evlilik iddialarına nasıl itiraz ettikleri ve bu süreçte mahkemelerce nasıl desteklendikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Kadınların, şahit beyanları ve delil sistemi içinde aktif olarak yer alması, Osmanlı toplumunda kadının yalnızca “korunan” bir varlık değil, aynı zamanda kendi hakkını savunabilen, delil üretebilen ve yargısal sürece müdahil olabilen bir birey olarak kabul gördüğünü ortaya koymaktadır. Böylece istinkâh delilinin hem teorik düzlemdeki yeri hem de Osmanlı kadınlarının hukukî korunmasındaki işlevi açıklığa kavuşturulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İstinkâh Delili
• Osmanlı’da Kadın
• Adana Şerʿiyye Sicilleri
• Kadınların Hukukî Korunması

A Woman’s Defense Tool Against Marriage Claims in Hanafī Fiqh: The Istinkāh Evidence in The Adana Sharia Court Records

Öz

This article examines the "istinkāḥ evidence" within the Ḥanafī legal tradition from both theoretical and practical perspectives, focusing particularly on its function in ensuring the legal protection of women in Ottoman courts. Istinkāḥ refers to a man proposing marriage to a woman, and such a proposal is considered to invalidate any subsequent claim by the same man that he is already married to her. The study analyzes numerous court cases recorded in the sharʿiyya registers of Adana to reveal how women invoked this evidence, how they contested false marriage claims, and how the courts supported their legal defenses. The active role of women in the evidentiary process through witness testimonies and engagement with legal procedures demonstrates that they were not merely “protected” subjects in Ottoman society but were recognized as legal agents capable of defending their rights, producing evidence, and participating in judicial proceedings. Thus, the study clarifies both the theoretical foundation and the practical significance of the istinkāḥ evidence in the legal protection of Ottoman women.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Istinkāḥ Evidence
• Women in the Ottoman
• Adana Sharʿiyya Court Records
• Legal Protection of Women

Kaynakça

1. Abdülhalim Efendi, İbn Pîr Kadem. Hâşiyetü Dürer. Dersaâdet: Dâru’t-Tıbâati’l-Âmire, 1854.
2. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1157-1159), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../4. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
3. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1134-1135), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../13. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
4. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1143-1144), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../14. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
5. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1161-1167), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../28. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
6. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1121-1127), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../41. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
7. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1127), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../42. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
8. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1134), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../103. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx

9. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1127-1128), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../106. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
10. Adana Şer‘iye Sicil Defteri (1166-1171), Devlet Arşivleri, MŞH.ŞSC.d../132. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Arama/OzelArama.aspx
11. Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekr el-Hanefî. Mecma‘ü’l-fetâvâ. İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi, 331.
12. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-hukkâm şerhu Mecelleti’l-ahkam. çev. Fehmi el-Hüseynî. b.y.: Dâru’l-Cîl, 1991.
13. Ankaravî, Şeyhülislam Mehmed Emin Efendi. Fetâvâ-yı Ankaravî. 2 Cilt. Bulak: Dâru’t-Tıbâati’l-Mısriyye, 1281.
14. Bağdâdî, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Ali. et-Telkîn fi’l-fıkhi’l-Mâlikî. ed. Ebû Üveys Muhammed Ebû Habre - Ebü’l-Fazl Bedr b. Abdillah. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
15. Bardakoğlu, Ali. “İsbat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/492-495. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
16. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslamiye ve Istılahât-ı Fıkhiye Kâmûsu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
17. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcu’l-luga ve Sıhâhu’l-arabiyye. ed. Ahmed Abdülğafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlim, 1987.
18. Dalgın, Nihat. “Mürâhik”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 32/40-41. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. https://islamansiklopedisi.org.tr/murahik
19. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. ed. Muhammed Nu‘aym el-Arkasûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
20. Hâdimî, Ebû Saîd Muhammed b. Mustafa b. Osman. Hâşiye ale’d-Dürer şerhu’l-Gurer. Dersaâdet: Matbaa-i Osmâniyye, 1310.
21. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
22. İbn Mâze, Mahmûd b. Ahmed b. Abdilaziz Buhari Merginânî Burhâneddin Buhârî. el-Muhîtü’l-Burhânî fi’l-fıkhi’n-Nu’mânî. thk. Abdülkerim Sâmî el-Cündî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiye, 2004.
23. İbn ʿAbdilberr, Ebû ʿÖmer Yûsuf b. ʿAbdullah. el-İstiẕkâr. thk. Salim Muhammed Ata - Muhammed Ali Muʻavvaz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002.