Teşkilât-ı Esasiye Kanununun Arap Dili Perspektifinden Anlam ve Biçim Analizi

Yıl 2025, Sayı: 62, 149 - 169, 30.12.2025

Cemal Sandıkçı

https://doi.org/10.21054/deuifd.1749320

Öz

Bu çalışma, 1921 tarihli ve 24 maddeden oluşan Teşkilât-ı Esaasiye Kanunu’nu Arap dili açısından morfolojik ve semantik düzlemde incelemeyi amaçlamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu anayasal metni olan bu belge, Osmanlı Türkçesi’nin dilsel mirasını taşımasının yanı sıra, dönemin sosyo-politik koşulları doğrultusunda Arapça kökenli terim ve yapıları da bünyesinde barındırmaktadır. Toplam 633 kelimeden oluşan metin, dilsel ve kavramsal açıdan yoğun ve anlam yüklü bir yapı sergilemektedir. Çalışmada, öncelikle anayasa maddeleri orijinal hâlleriyle sunulmuş, ardından bu metinler Arapçaya çevrilmiş ve son aşamada morfolojik ve semantik analiz gerçekleştirilmiştir. Morfolojik çözümlemede kelimeler kök yapıları açısından sınıflandırılmış; semantik incelemede ise bu unsurların kavramsal alanları ve anlam örüntüleri değerlendirilmiştir. Bu bağlamda metin, erken Cumhuriyet dönemi dil politikaları ile Arapçanın hukuk dili üzerindeki etkilerini anlamaya yönelik önemli bir inceleme nesnesi sunmaktadır. Sonuç olarak, bu metin yalnızca tarihsel değil, aynı zamanda dilbilimsel bir belge olarak da değerlendirilebilir. Arapça kökenli yapıların anayasal kavram haritası üzerindeki belirleyici rolü, modern Türk hukuk dilinin oluşum sürecine ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Teşkîlât-ı Esâsiye Kanunu , Arap dili , Morfolojik analiz , Semantik analiz , Osmanlı Türkçesi.

The Analysis of Meaning and Form of The Law on The Organization of The Principles from The Perspective of Arabic Language

Öz

This study aims to examine the Law on the Organization of Government (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu) of 1921, consisting of 24 articles, from a morphological and semantic perspective from the perspective of the Arabic language. As the founding constitutional text of the Republic of Turkey, this document not only carries the linguistic legacy of Ottoman Turkish but also reflects the socio-political conditions of the period by incorporating Arabic-derived terms and structures. Although the text comprises only 633 words, it exhibits a dense and meaning-laden structure in both linguistic and conceptual terms. In this study, the articles of the constitution were first presented in their original form, then translated into Arabic, and finally subjected to morphological and semantic analysis. In the morphological analysis, words were classified according to their root structures; in the semantic analysis, their conceptual domains and patterns of meaning were examined. In this context, the text provides a valuable case for understanding early Republican language policies and the continuing influence of Arabic on legal discourse. Ultimately, this constitutional text can be evaluated not only as a historical document but also as a linguistic one. The decisive role of Arabic-derived structures in shaping the constitutional conceptual map sheds light on the formation process of the modern Turkish legal language.

Anahtar Kelimeler

Law on the Organization of Government , Arabic language , Morphological analysis , Semantic analysis , Ottoman Turkish

Kaynakça

• Ahteri, Mustafa b. Şemsüddin Karahisarî. Ahteri kebir: Arapça-Türkçe Büyük Lügat. İstanbul: Osmanlı Yayınevi, 1979.
• Arabic Ontology. Erişim 5 Ağustos 2025. https://ontology.birzeit.edu
• Babacan, Yaşar. Kanun-i Esasi'den Teşkilat-ı Esasiye'ye geçiş 1919-1921 Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Coşkuner, Hüseyin Tolga. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanununun Türkiye'nin Modernleşme Sürecindeki Yeri ve Önemi Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Tezi, 2007.
• Develioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2005.
• el-Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûḥu’l-Meʿânî fî Tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mes̱ânî. 27 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arab, ts.
• el-Cevherî, İsmail b. Ḥammad. es-Sihâh: Tâcü’l-Luġa ve Sihâḥu’l-ʿArabiyye. 5 Cilt. Beyrut: Daru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1956.
• el-Ezheri, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzibu’l-Lüğa. Mısır: ed-Dâru’l-Mısrıyye, 1964.
• el-Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿayn. Tahkik Mehdi el-Mahzûmî ve İbrâhîm es-Sâmerrâî. Beyrut: Dâru’l-Hilâl, 1985.
• el-Firuzâbâdî, Muhammed b. Ya‘kūb. Kāmûsü’l-muḥît. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• el-İsfahani, Râğıb. el-Müfredat fi Garîbi’l-Kur’an. Beyrut: Dârü’l-Maʿârif, ts.
• es-Sâvî, Muhammed Muhtâr. el-Müncid fi’l-luga ve’l-‘ulûm. Kahire: Dâr’ül-Ma‘ârif 1970.
• ez-Zebidi, Muhammed Mustafa el-Hüseyni, Tacül ‘Arus min cevahiri’l- kâmûs. Kuveyt: Matbaatü’l-’Kuveytiyye 1975.
• Güneş, İhsan. “Teşkilati Esasiye Kanunu’nun 1921 Anayasası’nın Yapılış Süreci”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20/2 Haziran 2020, 8-13. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1169331
• Hasan Han, Sıddîk. Ebcedü’l-ʿulûm. nşr. Abdülcebbâr Zekkâr. Dımaşk: yy.,1978.
• Arabic Ontology. Erişim 5 Ağustos 2025. https://ontology.birzeit.edu.
• Jarrar, M. (2018). Arabic Ontology. Birzeit Üniversitesi. Erişim adresi: https://ontology.birzeit.edu
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Zekevân. Muʿcemü mekâyîs fî’l-luġa. Mısır: Dâru’l-Fikr, 1979.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfî, Lisânu’l-Arab. 15 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Meârif, 1119.
• Mustafa, İbrâhîm, Ahmed Hasan ez-Zeyyât, Hâmid Abdulkâdir ve Muhammed en-Neccâr. el-Muʿcemü’l-vasîṭ. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1380–81/1960–61.
• Özden, Şeymanur. 1924 Teşkilatı Esasiye Kanunu Hakkında Basına Yansıyan Tartışmalar Ordu: Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Şentürk, Recep. “Millet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/millet
• TEK, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu. Türkiye: Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1921. Erişim 16 Ocak 2025.
• Türcan, Talip, “Şûrâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sura
• Türkiye Büyük Millet Meclisi. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu 1921. Türkiye Büyük Millet Meclisi Resmî Zabıtları, 20 Ocak 1921.
• Zemahşerî, Ebû’l-Qâsim Mahmud b. ‘Umar. Esâsü’l-belâġa. neşr. Mezyed Naîm- Şevkî el-Maarrî. Beyrut: yy., 1998.