Tefsir Geleneğinde Bilgi Sınırlılığı ve Tevakkuf: Sebepler, Sınırlar ve Yoruma Etkileri

Yıl 2025, Sayı: 62, 222 - 238, 30.12.2025

Mehmet Yaşar

https://doi.org/10.21054/deuifd.1752427

Öz

Tefsir literatürüne bakıldığında bazı müfessirlerin fayda vermeyen konulara çok dalmadıkları, bilmedikleri konularda yorum yapmaktan sakındıkları ve tevakkuf ettikleri görülmektedir. Bu yönüyle tevakkufun tefsir ilminde sıklıkla rastlanılan yöntemlerden biri olduğu anlaşılmaktadır. Bir müfessirin yorum yapmaktan sakınması kimi zaman onun yönteminin bir parçasıdır. Bu yaklaşımın klasik dönemdeki izleri belirgindir. Bu çalışmada müfessirlerin yorum alanlarını bilinçli bir şekilde sınırladıklarının tespiti bu açıdan önemlidir. Elbette bunun nastan kaynaklı izleri de mevcuttur. Bunların ortaya çıkarılması ve somutlaştırılması tefsirde istinbat alanı ile nassın anlam yelpazesine bağlılığın sınırlarını ortaya çıkarması açısından önemlidir. Bu yönüyle bu çalışmada, tevakkufun sebepleri ve tefsir literatürüne olan etkileri kapsamlı bir şekilde irdelenmiştir. Bu çalışma tevakkufun âyet yorumlarına etkisini, müfessirlerin tevakkuf etme gerekçelerini ve bu yaklaşımın arka planındaki bilgi birikimini ele almaktadır. Bunun yanı sıra çalışmada, tevakkufun âyetlerde kastedilen anlamın tespitindeki yeri ve işlevi üzerinde de durulmaktadır. Bu bağlamda çalışmada nitel araştırma yönteminin doküman incelemesi modeli kullanılacaktır. Böylelikle tevakkufun tefsir ilmindeki yeri ve etkisinin çok yönlü irdelenmesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir, , Tefsir , Kur’an , Sünnet , Tevakkuf , Klasik Dönem.

Epistemic Limitation and The Principle of Tawaqquf in The Tafsir Tradition: Causes, Boundaries and Interpretive Implications

Öz

When the tafsir (Qur’anic exegesis) literature is examined, it becomes evident that some exegetes avoided delving into unproductive topics, refrained from commenting on matters they did not have knowledge of, and practiced tawaqquf (suspension of judgment). In this respect, tawaqquf appears to be one of the frequently employed methods in the science of tafsir. For some exegetes, abstaining from interpretation is not merely incidental but constitutes a conscious element of their methodological approach. This tendency is particularly observable in classical tafsir traditions. The present study emphasizes the significance of identifying how exegetes deliberately limited their interpretative scope. Certainly, such restraint also stems from scriptural sources (nass), and highlighting and concretizing these traces is crucial for delineating the boundaries between independent reasoning (istinbâṭ) and fidelity to the semantic range of the text. In this context, the study undertakes a comprehensive examination of the reasons behind tawaqquf and its influence on tafsir literature. It investigates the impact of tawaqquf on verse interpretation, the justifications offered by exegetes for adopting this approach, and the underlying epistemological foundations informing such restraint. Moreover, the study also explores the role and function of tawaqquf in determining the intended meanings of the verses. In this context, the document analysis model of the qualitative research method will be used in the study. In this way, it is aimed to examine the place and impact of tawaqquf in the science of tafsir from multiple perspectives.

Anahtar Kelimeler

Tafsir, , Qur’an , Sunnah , Tawaqquf , Classical Period

Kaynakça

• Accâc, Muhammed el-Hatib. es-Sünnetü kable’t-tedvin. Beyrut: Dâru’l-Fikr el-Arabî, 1980.
• Agitoğlu, Nurullah. “Teorik Anlamı ve Pratik Değeri Bakımından İhtilafu’l-Hadis’te Bir Çözüm Yöntemi: Tevakkuf”. Sosyal ve Beşeri Bilimler Alanına Kuramsal Yaklaşımlar. ed. Kazım Kartal. 3-24. Ankara: İksad Yayınevi, 2020.
• Ahmed b. Hanbel. Fezâilü’s-sahâbe. thk. Vasiyullah Muhhammed Abbas. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
• Begavî, Ebû Muhammed Hüseyn b. Mes’ûd b. Muhammed Ferrâ’. Me’âlimü’t-tenzîl. nşr. Abdürrezzâk Mehdî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcu’l-luga ve sıhâhu’l-ʿarabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Çakır, Erkan. “Tefsirde bir İlke Olarak Tevakkuf- Ebû Mansûr Mâtûridî Örneği”. İslami Araştırmalar 29/3 (2018), 626-641.
• Ebû Zehre, Muhammed b. Ahmed b. Mustafâ. el-Muʿcizetü’l-kübrâ. b.y.: Dâru’l-Fikr el-Arabî, ts.
• Ebû Zehre, Muhammed b. Ahmed b. Mustafâ. Zehretü’t-tefâsîr. b.y.: Dâru’l-Fikr el-Arabî, ts.
• Erten, Mevlüt. “Tefsirde Sahabenin Öznelliği”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (2016), 57-90.
• Genç, Hafzullah– Aydın, Osman. “Hadis ve Kelam İlimleri Açısından Müşrik Çocuklarının Ahiretteki Durumları II -Cehennem ve Tevakkuf Görüşleri Özelinde”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/2 (2021), 957-989.
• Gengil, Veysel. “Mâtürîdî’de Tefsir Te’vîl Ayrımı Meselesi”. Diyanet İlmi Dergi 55/3 (2019), 805-839.
• Güman, Osman. “Fıkıh Usulü Geleneğinde Farklı Bir Tavır: Tevakkuf”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33/33 (2012), 139-173.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
• İbn Atıyye el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdüsselam Abdüşşafi Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
• İbn Cüzey, Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. nşr. Abdullah Halidî. Beyrut: Dâru’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1416.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. el-Musannaf. thk. Saʻd b. Nasr eş-Şusrî. Riyad: Dâru Künuz, 2010.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. Arabistan: Mektebetü Nizâr, 1419.
• İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkâ. Kahire: Mektebetü Mustafa el- Babî el-Halebî, 1955.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkî el-Hanbelî. et-Tibyân fî aksâmi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Hâmid el-Fakî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. nşr. Muhammed Hüseyin Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilhalîm. Mecmûʿu fetâvâ. nşr. Abdurrahman b. Muhammed Kasım. Riyad: Mecmau’l-Melik Fahd li’t-Tıbâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1995.