Abū ʿUthmān al-Ṣābūnī’s Intellectual Side as a Portrait Between Method and Action

Yıl 2025, Sayı: 62, 170 - 190, 30.12.2025

Halil İbrahim Delen , Ali Sever

https://doi.org/10.21054/deuifd.1756641

Öz

This article examines the intellectual portrait of Abū ʿUthmān al-Ṣābūnī in the field of Islamic creed (ʿaqīdah) with particular attention to his methodological stance and historical context. Al-Ṣābūnī in his works affirms the divine attributes without figurative interpretation (taʾwīl), prioritizing textual evidences (naṣṣ), and directing sharp criticism toward speculative theology (ʿilm al-kalām). Nevertheless, his scholarly formation, support for Ashʿarī scholars, and his endorsement of al-Qushayrī’s manifesto in defense of Ashʿarism suggest that he occupied a unique position between these two intellectual currents. The article analyzes his positions on the relationship between faith and deeds (īmān-ʿamal), his firm stance against the claim that the Qur’an is created, his views on divine decree (qadar), and his respectful approach toward the Companions. Furthermore, his critique of theological innovations (bidʿah), his commitment to preserving the Sunnah, and his understanding of the caliphate reflect his broader religious and political outlook. His positions simultaneously reflect the continuity of the Salafī tradition and provide insight into the internal discussions within Ahl al-Sunnah. Thus, the article offers a comparative analysis of differing perspectives on al-Ṣābūnī’s theological alignment, proposing that he cannot be exclusively categorized as either Salafī or fully Ashʿarī, but rather occupies a distinct theological position. The importance of this approach is especially evident today, when it is seen that some circles have evaluated al-Sābūnī from a single point of view.

Anahtar Kelimeler

Kalām , ʿAqīdah , Ḥadīth , Madhhab , Abū ʿUthmān al-Ṣābūnī

Metot ve Aksiyon Arasında Bir Portre Olarak Ebû Osman es-Sâbûnî'nin Entelektüel Yönü

Öz

Bu makale, Ebû Osman es-Sâbûnî’nin akaid sahasındaki entelektüel portresini metodolojik yönü ve tarihsel konumuyla ele almaktadır. Eserlerinde, Allah’ın sıfatlarını tevilsiz olarak kabul etmekte, naslara bağlılığı esas almakta ve kelam yöntemine sert eleştiriler yöneltmektedir. Ancak eğitim aldığı çevreler, Eş‘arî âlimlere verdiği destek ve Kuşeyrî’nin Eş‘arîliği savunan bildirisine imza atmış olması, onun bu iki gelenek arasında özel bir konumda yer aldığını göstermektedir. Makale, Sâbûnî’nin iman-amel ilişkisi, Kur’an’ın mahluk olmadığına dair düşüncesi, kader anlayışı ve sahabeye bakışı gibi konulardaki yaklaşımlarını analiz etmektedir. Ayrıca, bidat ehline yönelik tutumu, sünneti koruma çabası ve hilafet anlayışı üzerinden onun siyasi tavrı da değerlendirilmiştir. Sâbûnî’nin görüşleri hem Selefî geleneğin sürekliliğini yansıtan hem de Ehl-i sünnet içerisindeki iç tartışmalara ışık tutan niteliktedir. Bu yönüyle makale, Sâbûnî’nin itikadî kimliğine dair farklı yaklaşımları mukayeseli olarak incelemekte ve onu ne sadece Selefî ne de tamamen Eş‘arî olarak tanımlamayıp özgün bir konuma yerleştirmektedir. Bu yaklaşımın önemi, özellikle günümüzde Sâbûnî’nin bazı çevrelerce tek bir bakış açısıyla değerlendirildiği görüldüğünde daha net ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Akâid , Hadîs , Mezhep , Ebû Osman es-Sâbûnî

Kaynakça

• Acemî, Sîta. “el-Mustalahâtu’l-akadiyye fî Kitâbi Akîdeti’s-selef ve ehli’l-hadîs”. Mecelletü’l-Ulûmi’l-İslamiyyeti’d-Düveliyye 5/5 (2021), 121-158.
• Ali, Âdil Muhammed - Fettâh, Serheng Ahmed. “el-İmâm Ebû Osmân es-Sâbûnî hayâtuhû ve menhecuhû fî takrîri’l-akîde fî kitâbihî Akîdeti’s-selefi ve ashâbi’l-hadîs”. Sulaimani Journal for Humanities 25/2 (Temmuz 2023), 615-632. https://doi.org/10.17656/jzsb.11531
• Aruçi, Muhammed. “Sâbûnî, İsmâil b. Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/359-360. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Asar, Muhammet Ali. “Beyhakî’nin el-Esmâ ve’s-Sıfât Adlı Eseri Özelinde Ehl-i Hadîs’in Haberî Sıfât Anlayışına Farklı Bir Yaklaşım”. Trabzon İlahiyat Dergisi 7/1 (Haziran 2020), 235-277. https://doi.org/10.33718/tid.723421
• Aydın, Osman. “Müşkilü’l-Hadis ve Haberî Sıfatların Te’vili Noktasında Ehl-i Hadise Bir Reddiye”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/1 (Mart 2022), 427-454. https://doi.org/10.33415/daad.1033183
• Baktır, Mehmet. “Mütekaddimun Selefiyye ve Metod Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık 2004), 25-48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuifd/issue/4301/255678
• Başaran, Serkan. İndirgemeci Tarih Yorumunun Eleştirisi Bağlamında Ashab Tasavvuru. Emin Yayınları, 2023.
• Bayram, İbrahim. Ehl-i Sünnet Kelâmında Sahâbe. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
• Bozkurt, Üsame. Hicrî 4. Asırda Ehl-i hadîsin İç Tartışmaları. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. İzzuddîn Dullî vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2018.
• Câsim, Faysal b. Kazar. el-Eşâ‘ira fî mîzâni ehli’s-sünne. Kuveyt: el-Meberratü’l-Hayriyye li Ulûmi’l-Kur’ani ve’s-Sünne, 2007.
• Delen, Halil İbrahim. Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin Kelam Sistemi. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
• Efendioğlu, Mehmet. “Sahâbe Hukûku ve Ashâba Saygısızlığın Dînî Hükmü”. Hadis Tetkikleri Dergisi 8/1 (Haziran 2010), 7-32. https://dergipark.org.tr/tr/pub/htd/issue/41473/501192
• Gecit, Mehmet Salih. Ehli Sünnet Siyasal Düşüncenin Oluşumu (Ashâbül Hadis Örneği). İstanbul: Ravza Yayınları, 2024.
• Guneyman, Abdullah b. Muhammed b. Abdullah. Şerhu Aḳîdeti’s-selef ve aṣḥâbi’l-ḥadîs̱. Riyad: Mektebetü Dâri Hicâz, 2022.
• Gürler, Kadir. Ehl-i Hadisin Düşünce Yapısı -İlk Dönem Ehl-i Hadis Örneği-. Bursa: Emin Yayınları, 2007.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kasım. Tebyînü keẕibi’l-müfterî fîmâ nüsibe ile’l-İmâm Ebi’l-Ḥasan el-Eşʿarî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 3. Basım, 1984.
• İbn Kâdî Şühbe, Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed, Abdülalîm Hân. Ṭabakâtü’ş-Şâfiiyye. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Alemi’l-Kütüb, 1407.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkî el-Hanbelî. İctimâʿu’l-cüyûşi’l-İslâmiyye ʿalâ gazvi’l-Muʿattıla ve’l-Cehmiyye. thk. Avvâd Abdullah el-Mu‘tik. Riyad: Matbaa’u’l-Ferezdak et-Ticâriyye, 1988.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şîrî. 15 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Turasi’l-Arabî, 1408.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn. Ṭabakâtü’ş-Şâfiiyyîn. thk. Ahmed Ömer Hâşim, Muhammed Ali Zeynühüm. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’d-dîniyye, 1993.