Rivayete Dayalı Sünnet Tespitinde Bağlamsal Değişkenlik Problemi

Yıl 2025, Sayı: 62, 132 - 148, 30.12.2025

Sait İnan

https://doi.org/10.21054/deuifd.1762793

Öz

Hz. Peygamber’e ait tarz ve yaşam biçimi olan sünnetin tespitinde birtakım güçlükler vardır: Devamlılık gösteren tarz ve üslup tespiti yapmak, uzun soluklu takipler, net sonuçlar ve ikrarlar gerektirmektedir. Aksi takdirde genel tarz ile bireyselin, geçici olanın birbirine karışması mümkündür. Kur’ân-ı Kerîm’in mesajları hikmetli hareket eden beşer bir elçinin rehberliğinde hayat bulunca, Hz. Peygamber’in tarzında, farklılıklar ve zenginlikler ortaya çıkmıştır. Buna göre çalışmanın konusu Hz. Peygamber’in sünnetindeki değişkenliktir. Makale sınırlı rivâyetlerle ve basit değerlendirmelerle sünnet belirlemenin yanlışlığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Hz. Peygamber’in birbirine benzer uyaranlar karşısında verdiği farklı tepkiler Kütüb-i tis‘a özelinde taranarak farklılığa neden olan hususlar genel başlıklar altında değerlendirilmiştir. Sünnetin dinamik yapısını göstermek üzere onun evrensel ve değişken yönlerini ifade eden çok sayıda çalışma vardır. Ancak bunlar Hz. Peygamber’in vefatından sonra, onun sünnetinin anlaşılabilmesi için değişimi ele almaktadır. Bu çalışma diğerlerinden farklı olarak Hz. Peygamber hayattayken, onun söz ve eylemlerinde değişen durumları ele almaktadır. Bu yönüyle makalenin özgün olduğunu düşünmekte ve alana yeni katkılar sunacağını ümit etmekteyiz.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Hz. Peygamber , Sünnet , Değişkenlik , Hikmet

The Problem of Contextual Variability in the Hadith-Based Identification of the Sunnah

Öz

There are certain difficulties in identifying the Sunnah, which refers to the style and way of life attributed to the Prophet Muhammad (peace be upon him). Determining a consistent pattern and manner requires long-term observation, clear outcomes, and explicit affirmations. Otherwise, it becomes possible for general pattern to be confused with individual or temporary behaviors. When the messages of the Qur’an are actualized under the guidance of a human messenger who acts with wisdom, the Prophet’s style reveals diversity and richness. Accordingly, the subject of this study is the variability within the Sunnah of the Prophet Muhammad. The article aims to demonstrate the fallacy of defining the Sunnah based on limited narrations and simplistic evaluations. By examining the Prophet’s differing responses to similar stimuli -specifically within the corpus of the Kutub al-Tis‘a - the factors contributing to these variations are analyzed under general thematic categories. Numerous studies have emphasized the universal and dynamic aspects of the Sunnah to highlight its evolving nature. However, such works typically address changes that occurred after the Prophet’s death in efforts to understand his Sunnah retrospectively. In contrast, this study is unique in that it focuses on the Prophet’s lifetime, analyzing the shifts in his words and actions as they occurred, thereby offering an original perspective. In this respect, the author considers the study to be original and hopes that it will contribute new insights to the field.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , The Prophet Muḥammad , Sunnah , Variability , Ḥikmah

Kaynakça

• Abdulhâlık, Abdulğanî. Hucciyetü’s-sünne. Riyad: Dâru’l-Alemiyye li’l-Kitâbi’l-İslâmî, 1416/1995.
• Abdurrezzâk, Ebû Bekir b. Hemmâm b. Nafi‘. el-Musannef. thk. Merkezü’l-Buhûs ve Tekniyeti’l-M‘alûmât. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Te’sîl, 1437/2015.
• Acâc el-Hatîb, Muhammed Acâc b. Muhammed. es-Sünnetü kable’t-tedvîn. Beyrut: Dâru’l-Fikir, 2. Basım, 1400/1980.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. thk. Şu‘ayb Arnavud - Adil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2000.
• Kur’ân-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2. Basım, 2005.
• Aslan, Bedri. İslam Hukukunun Esnekliği. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
• Aslan, Recep. Sünnet ve Sünnetin Günümüze Taşınması. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
• Aster, Ernst Von. İlkçağ ve Ortaçağ Felsefe Tarihi. çev. Vural Okur. İstanbul: İm Yayın Tasarım, 2000.
• Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 8. Basım, 2015.
• Bakkal, Ali. “Hz. Peygamber’in Kölelere Verdiği Değer ve İslam’ın Köleliğe Bakışı”. Kutlu Doğum Sempozyumu (Şanlıurfa), 219-262.
• Bakkal, Ali. “Sünnetin Kaynak Değeri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/5 (2003), 1-27.
• Başaran, İbrahim Ethem. Eğitim Psikolojisi Eğitimin Psikolojik Temelleri. Ankara: Gül Yayınevi, 1997.
• Bilgin, Vejdi. “Cahiliye’den İslâm’a: Değişim ve Süreklilik Bağlamında Sünnet”. Sünnetin Bireysel ve Toplumsal Değişimdeki Rolü (Sempozyum), 129-142.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nasr. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tevki’n-Necât, 1422.
• Celil Abuzer - M. Cüneyt Gökçe (ed.). Nebevi Öğretiler Işığında İman ve İstikamet. Ankara: Son Çağ Yayınları, 2023.
• Çakan, İsmail Lütfi. “Bireysel ve Toplumsal Gelişmede Sünnetin Yeri ve Sahîh-i Buhârî”. Sünnetin Bireysel ve Toplumsal Değişimdeki Rolü (Sempozyum), 41-47.
• Çakan, İsmail Lütfi. Hadislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları (Muhtelifü’l-Hadis İlmi). İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2022.
• Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullah (Abdullah) b. Ömer b. Îsâ. Takvîmü’l-edille fi’l-usûl. thk. Halil Muhyiddin. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1421/2001.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriye, 1392/2014.
• Emîr es-San‘anî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn Muhammed. Sübülü’s-selâm fi şerhi Bulûğu’l-merâm. thk. Mustafa Subhî Hasan. 9 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzi, 3. Basım, 1433/2012.
• Erdoğan, Mehmet. İslam Hukukunda Ahkamın Değişmesi. İstanbul: İFAV, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 1994.
• Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.
• Evgin, Abdulkadir. Hz. Peygamber’in Sünnetinde Alternatif Çözüm Yolları. İstanbul: Ensar Yayınevi, 2022.
• Feriha, Baymur. Genel Psikoloji. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 1985.
• Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el-Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 8. Basım, 1426/2005.