İstanbul’daki Osmanlı Camilerinin Mihraplarında Âl-i İmrân 3/37’nin Kullanılması Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme

Öz

Bu makalede, Osmanlı camilerinin mihrap alınlıklarında Âl-i İmrân 3/37 ayetinin tercih edilmesi eleştirel bir bakış açısıyla incelenmiştir. İnceleme alanı, Osmanlı dönemine ait çok sayıdaki örnek arasından İstanbul’daki on camiyle sınırlandırılmıştır. Çalışmada kaynak taraması, betimleyici analiz, karşılaştırma ve tartışma yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Makalenin temel amacı, Âl-i İmrân 3/37’de geçen el-mihrâb kelimesinin Kur’ân’daki bütün kullanımlarını tespit etmek, ilgili ayete dair tefsir literatürünü değerlendirmek ve söz konusu ayetin mihrap tezyinatında kullanılmasının isabetli olmadığını ortaya koymaktır. Bu çerçevede çalışma üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde el-mihrâb kelimesinin Kur’ân’da dört yerde geçtiği ve bu kullanımların hiçbirinin mimarî mihrap anlamı taşımadığı ortaya konmuştur. İkinci bölümde Âl-i İmrân 3/37 ayetine dair rivayet ve dirayet malzemesi incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise ilk iki ana bölümde elde edilen veriler eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmuş, ayetin bağlamının mimarî mihrapla değil Hz. Meryem kıssası üzerinden inançsal bir mesaj vermeyi amaçladığı, ayrıca mimarî mihrap kavramının ilk kez VIII. yüzyılın başlarında ortaya çıktığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Âl-i İmrân 3/37
• Osmanlı Camileri
• İstanbul
• Mihrap

Teşekkür

Şimdiden bütün hocalarımıza teşekkür ederim.

A Critical Evaluation on the Use of Āl ʿImrān 3:37 in the Mihrabs of Ottoman Mosques in Istanbul

Öz

This article critically examines the preference for Āl ʿImrān 3:37 in the pediments of mihrabs in Ottoman mosques. Given the large number of Ottoman-era examples, the scope of the study is limited to ten selected mosques in Istanbul. The research employs a combination of source-based inquiry, descriptive analysis, comparative method, and critical discussion. The main objective of the article is to identify all Qurʾānic occurrences of the term al-mihrāb, to examine the exegetical literature related to Āl ʿImrān 3:37, and to demonstrate that the use of this verse in mihrab ornamentation is not an appropriate choice. Accordingly, the study is structured into three sections. The first section establishes that al-mihrāb appears four times in the Qurʾān and that none of these occurrences denote an architectural mihrab. The second section analyzes the transmitted (riwāya) and rational (dirāya) materials in the tafsīr literature concerning Āl ʿImrān 3:37. In the third section, the data obtained in the first two sections are subjected to a critical evaluation, concluding that the verse is contextually related not to an architectural mihrab but to a faith-oriented message conveyed through the narrative of Mary, and that the architectural concept of the mihrab first emerged in the early eighth century.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Âl-i Imrân 3:37
• Ottoman Mosques
• Istanbul
• Mihrab

Kaynakça

1. Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2015.
2. Albayrak, Hâlis. Kur’ân’ın Bütünlüğü Üzerine. İstanbul: Şûle Yayınları, 6. Basım, 2011.
3. Bağdâdî, Abdurrahman b. Muhammed b. ‘Asker. İrşâdü’s-sâliki ilâ eşrefi’l-mesâliki fî fıkhi’l-İmâmi Mâlik. Mısır: Şeriketü Mektebeti veMatba‘ati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî veEvlâdihî, 3. Basım, ts.
4. Bakırer, Ömür. Onüç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrabları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1976.
5. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Me‘âlimü’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 3. Basım, 2016.
6. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 5. Basım, 2011.
7. Bozkurt, Tolga. “İslam Mimarîsinde Mihrap Sembolizmi”. Prof. Dr. Selçuk Mülayim Armağanı: Sanat Tarihi Araştırmaları. ed. Aziz Doğanay. 185-205. İstanbul: Lale Yayıncılık, 2014.
8. Can, Yılmaz - Gün, Recep. İslam Sanatına Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2009.

9. Creswell, K. A. C. Early Muslim Architecture. 2 Cilt. Oxford: Clarendon Press, 1969.
10. Doğanay, Aziz. Mimarî ve Tezyinî Unsurlarıyla Câmi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
11. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Bahrü’l-muhît. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
12. Erzincan, Tuğba. “Mihrap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/30-37. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
13. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. London: Yale University Press, 3. Basım, 1978.
14. Haddâd, Radıyyüddîn Ebû Bekr b. Alî b. Muhammed. el-Cevheretü’n-neyyire. thk. İlyâs Kablân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 2. Basım, 2015.
15. Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrâhîm. ed-Dürrü’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Şam: Dâru’l-Kalem, ts.
16. Harman, Ömer Faruk. “Meryem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/236-242. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
17. Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayın, 14. Basım, 2016.
18. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Kevser Yayınları, ts.
19. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 2001.
20. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 1998.
22. İbn Kudâme, Muvaffakuddin. ‘Umdetü’l-fıkh. thk. Ahmed Muhammed ‘Azzûz. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asrıyye, 2004.
23. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Arabî. Tefsîru İbn ‘Arabî. thk. Abdülvâris Muhammed Ali. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 2001.
24. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 2001.
25. Karaman, Hayreddin vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2007.