Ali Irfan Egribozī: A Qurān Translator of The Late Ottoman Period and His Work Meāl-i Munīf-i Qurān

Öz

This study examines the scholarly profile of Ali İrfan Eğribozī, one of the educator–moralist writers of the late Ottoman period, and his work entitled Maāl-i Munīf-i Qurān. Recorded in manuscript catalogues under the title Tafsīr-i Irfān, the work was published in 1925 as Maāl-i Munīf-i Qurān ʿani’l-Mawākib wa’l-Tibyān. Existing academic literature has mainly focused on Eğribozī’s views on humanity, ethics, and education, while his complete Qurānic meāl has remained largely unexamined. This study first revises inaccurate and incomplete information regarding Eğribozī’s biography and works on the basis of his own autobiographical account. It then analyses Maāl-i Munīf-i Qurān comparatively with Tafsīr-i Tibyān by Ayıntābī Mehmed Efendi and Tafsīr-i Mawākib by İsmail Ferruh Efendi, which Eğribozī explicitly states that he utilised through abridgement. An examination based on selected verses shows that Eğribozī adopts a simplifying, context-oriented, and pedagogical approach to Qurānic translation. In this respect, the work represents a noteworthy example of late Ottoman Turkish Qurānic meāl literature that responds to the socio-cultural needs of its period.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qurān
• Qurānic Translation
• Eğribozī
• Tafsīr-i Irfān

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this study and that all studies used are stated in the bibliography.

Osmanlı’nın Son Dönemi Yazarlarından Ali İrfan Eğribozî ve Meâl-i Münîf-i Kur’ân’ı

Öz

Bu çalışma Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş eğitimci ve ahlâkçı yazarlarından biri olan Ali İrfan Eğribozî’nin ilmî kişiliğini ve ona ait Meâl-i Münîf-i Kur’ân adlı eserini incelemektedir. Yazma eser kayıtlarında Tefsîr-i İrfân adıyla geçen söz konusu eser, 1925 yılında Meâl-i Münîf-i Kur’ân ‘ani’l-Mevâkibi ve’t-Tibyân başlığıyla neşredilmiştir. Mevcut akademik literatür Eğribozî’yi ağırlıklı olarak insan, ahlâk ve eğitim düşüncesi çerçevesinde ele almaktadır. Müellife ait baştan sona mevcut Kur’an meâli ise incelenmemiştir. Bu makalede Eğribozî’nin biyografisi ve eserlerine dair eksik bilgi ve hataları kendi yazdığı terceme-i hali esas alınarak tashih edilmekte; ardından söz konusu meâli müellifin telhis yoluyla faydalandığını açıkça belirttiği Ayıntâbî Mehmed Efendi’nin Tefsîr-i Tibyân’ı ile İsmail Ferruh Efendi’nin Tefsîr-i Mevâkib’iyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. Seçilen âyet örnekleri üzerinden yapılan inceleme Eğribozî’nin sadeleştirici, bağlam merkezli ve pedagojik bir meâl anlayışı benimsediğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser dönemin sosyo-kültürel ihtiyaçlarına cevap veren, Osmanlı Türkçesinin geç dönemine ait dikkate değer bir meâl örneği olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Meâl
• Eğribozî
• Tefsîr-i İrfân

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Abay, Muhammed. “Osmanlı Döneminde Yazılan Tefsir ile İlgili Eserler Bibliyografyası: Tefsirler, Haşiyeler, Sûre Tefsirleri, Tercümeler”. Dîvân 4/6 (1) (1999), 249-303.
2. Alpaydın, Mehmet Akif. “Osmanlı Dönemi Türkçe Tefsir Eserleri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (2016), 131-164.
3. Alpaydın, Mehmet Akif. Osmanlılarda Türkçe Tefsir Geleneği ve Gurâbzâde’nin Zübedü Âsâri’l-Mevâhib ve’l-Envâr’ı. İstanbul Üniversitesi Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı Tefsir Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2015.
4. Arpa, Recep. “Tibyân Tefsiri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/127-128. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
5. Ayıntâbî Mehmed Efendi. Tefsîr-i Tibyân. I-IV Cilt. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1306.
6. Ayıntâbî Mehmed Efendi - İsmâil Ferruh Efendi. Tefsîr-i Tibyân ve Mevâkib. 4 Cilt. İstanbul: Şirket-i Sahafiye-i Osmaniye Matbaası, 1321.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Edebu’l-müfred. Cübeyl: Dâru’s-Sıddîk, 2000.
8. Çapar, Yücel. Ali İrfan Eğribozî’nin Ahlak Anlayışı. Necmettin Erbakan Üniversitesi Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Din Felsefesi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2019.

9. Demir, Ziya. Kuruluştan X/XVI. Asrın Sonuna Kadar Osmanlı Müfessirleri ve Tefsir Çalışmaları. 2 Cilt. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2026.
10. Eğribozî, Ali İrfan. Gonca Gül. İstanbul: İkdam Matbaası, 1341.
11. Eğribozî, Ali İrfan. Makâlât-ı İrfân. haz. Osman Kamil Çorbacı. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2023.
12. Eğribozî, Ali İrfan. Malûmât-ı Diniyye. İstanbul: Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1329.
13. Eğribozî, Ali İrfan. Meâl-i Münîf-i Kur’ân ‘ani’l-Mevâkibi ve’t-Tibyân. İstanbul: Emniyyet Matbaası, 1344.
14. Eğribozî, Ali İrfan. Mufassal Ahlâk-ı Medeni. İstanbul: Artin Asadoryan ve Mahdumları Matbaası, 1329.
15. Eğribozî, Ali İrfan. Şiven Yahud Hâtırât-ı Şebâbım. İzmir: Ahenk Matbaası, 1315.
16. Eğribozî, Ali İrfan. Tefsîr-i İrfân. Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 25.
17. Eğribozî, Ali İrfan. Vatanını Seven Okusun. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1324.
18. Fortna, Benjamin C. Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemlerinde Okumayı Öğrenmek. çev. Mehmet Beşikçi. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2013.
19. İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec. Zâdu’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. Beyrut-Dımeşk: Mektebetü’l-İslâmî, 1984.
20. İsmâil Ferrûh Efendi. Tefsîr-i Mevâkib. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa-i ‘Âmire, 1286.
21. Karaismailoğlu, Adnan. “Hüseyin Vâiz-i Kâşifî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/16-18. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
22. Koç, Ayşe. “Ali İrfan Eğribozî ve Osmanlıda Ahlâk Terbiyesi”. Son Dönem Osmanlı Ahlâk Terbiyecileri ve Ahlâk Terbiyesi (İlmî Toplantı), 199-212.
23. Köse, Nihat. “Eğribozî, Ali İrfan”. Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim 14 Ekim 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/egribozi-ali-irfan
24. Köse, Nihat. Türkiye’de Cumhuriyet Öncesi Bazı Telif Psikoloji Kitapları Üzerine Bir İnceleme. Fırat Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
25. Mertoğlu, M. Suat. “Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Kur’an ve Tefsir Literatürüne Toplu Bir Bakış -Birincil Eserler ve Onlara Dair İncelemeler-”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18 (2011), 9-66.
26. Öztürk, Mustafa. “Meâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/205-207. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
27. Öztürk, Mustafa. Osmanlı Tefsir Mirası. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
28. Parlayıcı, Muhammed Sami. Ali İrfan Eğribozî’nin İnsan Anlayışı. SDÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
29. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîl-i âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Kahire: Dâru Hecr, 2001.
30. Toksöz, Hatice - Parlayıcı, Muhammed Sami. “Geç Dönem Osmanlı Âlimlerinden Ali İrfan Eğribozî’nin İlm-i Ahvâl-i Ruh Adlı Kitabı (Transkripsiyon ve Değerlendirme)”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49 (2022), 119-166.
31. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
32. “Başkanlık Osmanlı Arşivi (BAO), Sicill-i Ahvâl Defterleri [DH.SAİDd]”, 1286. 141/187.