Osmanlı’nın Son Dönemi Yazarlarından Ali İrfan Eğribozî ve Meâl-i Münîf-i Kur’ân’ı

This study examines the scholarly profile of Ali İrfan Eğribozī, one of the educator–moralist writers of the late Ottoman period, and his work entitled Maāl-i Munīf-i Qurān. Recorded in manuscript catalogues under the title Tafsīr-i Irfān, the work was published in 1925 as Maāl-i Munīf-i Qurān ʿani’l-Mawākib wa’l-Tibyān. Existing academic literature has mainly focused on Eğribozī’s views on humanity, ethics, and education, while his complete Qurānic meāl has remained largely unexamined. This study first revises inaccurate and incomplete information regarding Eğribozī’s biography and works on the basis of his own autobiographical account. It then analyses Maāl-i Munīf-i Qurān comparatively with Tafsīr-i Tibyān by Ayıntābī Mehmed Efendi and Tafsīr-i Mawākib by İsmail Ferruh Efendi, which Eğribozī explicitly states that he utilised through abridgement. An examination based on selected verses shows that Eğribozī adopts a simplifying, context-oriented, and pedagogical approach to Qurānic translation. In this respect, the work represents a noteworthy example of late Ottoman Turkish Qurānic meāl literature that responds to the socio-cultural needs of its period.

Bu çalışma Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş eğitimci ve ahlâkçı yazarlarından biri olan Ali İrfan Eğribozî’nin ilmî kişiliğini ve ona ait Meâl-i Münîf-i Kur’ân adlı eserini incelemektedir. Yazma eser kayıtlarında Tefsîr-i İrfân adıyla geçen söz konusu eser, 1925 yılında Meâl-i Münîf-i Kur’ân ‘ani’l-Mevâkibi ve’t-Tibyân başlığıyla neşredilmiştir. Mevcut akademik literatür Eğribozî’yi ağırlıklı olarak insan, ahlâk ve eğitim düşüncesi çerçevesinde ele almaktadır. Müellife ait baştan sona mevcut Kur’an meâli ise incelenmemiştir. Bu makalede Eğribozî’nin biyografisi ve eserlerine dair eksik bilgi ve hataları kendi yazdığı terceme-i hali esas alınarak tashih edilmekte; ardından söz konusu meâli müellifin telhis yoluyla faydalandığını açıkça belirttiği Ayıntâbî Mehmed Efendi’nin Tefsîr-i Tibyân’ı ile İsmail Ferruh Efendi’nin Tefsîr-i Mevâkib’iyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. Seçilen âyet örnekleri üzerinden yapılan inceleme Eğribozî’nin sadeleştirici, bağlam merkezli ve pedagojik bir meâl anlayışı benimsediğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser dönemin sosyo-kültürel ihtiyaçlarına cevap veren, Osmanlı Türkçesinin geç dönemine ait dikkate değer bir meâl örneği olarak değerlendirilmektedir.