Bar Ebroyo’nun Tarih Yazımında Kimlik, Hafıza ve Söylem Mekânı Olarak “Tikrit”

Öz

Orta Çağ Süryani historiyografisi sadece tarihsel olayların aktarımını sağlayan kronik metinler üretmemiş, aynı zamanda topluluk kimliğinin ve kolektif hafızanın söylemsel olarak inşa edildiği yazım geleneği oluşturmuştur. Çalışma, XIII. yüzyıl Süryani Ortodoks entelektüel geleneğinin en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilen Bar Ebroyo’nun (ö. 1286) tarih yazımında Tikrit şehrine atfettiği merkezi konumu inceleyerek bu tercihin Süryani Ortodoks kimliğinin inşasında nasıl bir rol oynadığını ortaya koymayı amaçlamakta ve mekânın kimlik inşasındaki rolünü bu şehir üzerinden iz sürerek Orta Çağ Süryani tarih yazımına yeni bir analitik perspektif sunmayı hedeflemektedir. Bu bağlamda kronikler, yalnızca tarihsel olayların aktarıldığı metinler olarak değil kolektif hafıza, söylem ve kimlik üretimi bağlamında işlev gören kurucu anlatılar olarak ele alınmaktadır. Çalışma kapsamında Tikrit’in geçtiği bölümler belirlenmiş ve bu metinlerin analizinde kolektif hafıza (Halbwachs, Assmann), kimlik ve temsil (Hall), sınır kuramı (Barth) ve hayali cemaatler (Anderson) gibi teorik yaklaşımlardan istifade edilmiştir. Bu çerçevede Tikrit, Bar Ebroyo’nun anlatısında basit bir coğrafi merkez olmaktan çıkarak mafiryanlık makamının meşruiyetinin temellendirildiği, havarisel ardıllığın vurgulandığı ve Doğu Süryani Ortodoks geleneğinin tarihsel sürekliliğinin yeniden kurgulandığı bir hafıza mekânı olarak değerlendirilmiştir. Makale, Bar Ebroyo’nun Tikrit’e yönelik anlatılarını Edessa ile kurulan örtük söylemsel rekabet, Havari Thomas anlatısındaki mekânsal önceliklendirmeler ve Nasturilik karşısında Tikrit’in Ortodoks bir “kale” olarak sunulması bağlamlarında analiz etmektedir. Ayrıca Bar Ebroyo’nun Tikrit ve Musul gibi çok katmanlı bölgelere dair vurguları, Mihayel Rabo gibi çağdaş tarihçilerin anlatılarıyla karşılaştırılarak Doğu merkezli kimlik ve hafıza inşasının bilinçli bir tercih olduğu gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bar Ebroyo
• Tikrit
• Süryani Ortodoks Kimliği
• Tarih Yazımı
• Kolektif Hafıza.

Bar Ebroyo's "Tikrit" as a Space of Identity, Memory, and Discourse in Historiography

Öz

Medieval Syriac historiography did not merely produce chronicle texts that transmitted historical events; it also developed a historiographical tradition in which communal identity and collective memory were discursively constructed. This study examines the central position attributed to the city of Tikrit in the historical writing of Bar Hebraeus (d. 1286), widely regarded as one of the most prominent representatives of the thirteenth-century Syriac Orthodox intellectual tradition. By analyzing this emphasis, the article seeks to demonstrate how the representation of Tikrit contributed to the construction of Syriac Orthodox identity. At the same time, by focusing on this city, the study aims to highlight the role of space in identity formation and to offer a new analytical perspective on medieval Syriac historiography. In this context, the chronicles are approached not merely as texts that record historical events, but as foundational narratives functioning within the frameworks of collective memory, discourse and identity production. The passages in which Tikrit is mentioned were identified and analyzed through theoretical approaches including collective memory (Halbwachs, Assmann), identity and representation (Hall), boundary theory (Barth), and imagined communities (Anderson). Within this analytical framework, Tikrit emerges in Bar Hebraeus’s narrative not simply as a geographical center but as a site of memory in which the legitimacy of the maphrianate is articulated, apostolic succession is emphasized, and the historical continuity of the Eastern Syriac Orthodox tradition is reconstructed. The article further examines Bar Hebraeus’s representations of Tikrit in relation to the implicit discursive rivalry with Edessa, the spatial prioritizations embedded in the narrative of the Apostle Thomas, and the portrayal of Tikrit as an Orthodox “fortress” in opposition to Nestorianism. In addition, Bar Hebraeus’s emphasis on multi-layered regions such as Tikrit and Mosul is compared with the narratives of contemporary historians, particularly Michael the Syrian. Through this comparison, the study demonstrates that the construction of an eastern-centered identity and collective memory represents a deliberate historiographical choice.

Anahtar Kelimeler

• Bar Ebroyo
• Tikrit
• Syriac Orthodox Identity
• Historiography
• Collective Memory.

Kaynakça

1. Abouna, Albert. Anonymi Auctoris Chronicon ad Annum C. 1234 pertinens. CSCO 2. Leuven: Secretariat du CorpusSCO, 1974.
2. Akalın, Kutlu ve Zafer Duygu. Süryani Literatürü. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2017.
3. Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso, 2006.
4. Assmann, Jan. Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
5. Atiya, Aziz S. A History of Eastern Christianity. London: Methuen, 1968.
6. Barth, Fredrik. “Ethnic Groups and Boundaries”, Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference, 9-38. Boston: Little, Brown and Company, 1969.
7. Barsavm, Efrem. Saçılmış İnciler, Süryani Edebiyatı ve Bilginleri Tarihi. İstanbul: Doz Yayınları, 2005.
8. Baumstark, Anton. Geschichte der Syrischen Literatur. Bonn: A. Marcus und E. Weber, 1922.

9. Brock, Sebastian P. An Introduction to Syriac Studies. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2006.
10. Brock, Sebastian P. The Syriac Tradition. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2006.
11. Brock, Sebastian P. “Edessa and the Syriac Tradition”. Journal of Syriac Studies 1 (1998): 7-20.
12. Brock, Sebastian P. “Syriac Christianity”. The Cambridge History of Christianity, edited by Thomas F. X. Noble and Julia M. H. Smith, 284-290. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
13. Brock, Sebastian P. “Syriac Historical Writing: A Survey of the Main Sources”. Journal of the Iraqi Academy Syriac Corporation 5 (1979-1980): 297-326.
14. Brock, Sebastian P. “Syriac Identity in the Roman and Persian Worlds”. The Ancient Aramaic Heritage, ed. Sebastian P. Brock and David G. K. Taylor, 1-10. Oxford: Clarendon Press, 1987.
15. Brock, Sebastian P. “The Syriac Language in the Islamic Period”. The Syriac World, ed. Daniel King, 85-92. London-New York: Routledge, 2019.
16. Brock, Sebastian P. “Syriac Historical Writing”. The Cambridge History of Early Christian Literature, ed. Frances Young, Lewis Ayres and Andrew Louth, 366-373. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
17. Brock, Sebastian P. “Süryani: Kimlik ve Arkaplanı”. Süryaniler: Kimlik, Din, Literatür, ed. Zafer Duygu, Kutlu Akalın ve Umut Var, 17-32. İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
18. Chabot, J.-B., ed. Chronique de Michel le Syrien. Paris: Ernest Leroux, 1899-1924.
19. Dionysius Bar Ṣalibi. Chronicon. Ed. J.-B. Chabot. CSCO 98. Paris: Imprimerie Nationale, 1903.
20. Dionysius Bar Ṣalibi. A Brief Chronicle. Ed. and trans. Amir Harrak. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2009.
21. Duygu, Zafer. Süryani Tarih Yazıcılığında Geç Antik Çağ: Hıristiyanlık, İslam, Siyasi Tarih. İstanbul: Divan Kitap, 2017.
22. Duygu, Zafer. “Süryani Histografisinde Teosentrik Paradigma.” In Süryaniler: Kimlik, Din, Literatür, ed. Zafer Duygu, Kutlu Akalın ve Umut Var, 136-150. İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
23. Duygu, Zafer, Kutlu Akalın ve Umut Var, eds. Süryaniler: Kimlik, Din, Literatür. İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
24. Eisenstadt, Shmuel N. “Centre and Periphery”. Comparative Studies in Society and History 11/4 (1969): 364-387.
25. Eusebius of Caesarea. The Ecclesiastical History. Trans. Kirsopp Lake. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1926.
26. Fiey, Jean Maurice. Chrétiens syriaques sous les Abbassides et les Croisés. Beirut: Dar el-Machreq, 1980.