ABU HANİFA’S THEOLOGİCAL RESPONSE TO THE CRİSİS OF TAKFİR

Öz

Despite discourses claiming it to be contrary to the essence of Islam, takfir (excommunication) has persisted throughout history as a cultural tendency. This perception is nourished by religious, cultural, historical, and sociological factors. This study aims to reveal the factors feeding takfir and to analyze the grounds of the takfir rhetoric. The discourse of takfir, which fluctuated in intensity across different periods, emerged in the post-Prophetic Muslim world and progressively increased its influence over time. While some groups within the ulema (scholars) rejected this discourse, it has been observed that scholars reinforced this rhetoric during certain periods. It is posited that the Kharijites, providing the earliest example of takfiri discourse, utilized this exclusionary language most intensely. Murji'ah, to which Abu Hanifa also belonged, stands as the antithesis of the Kharijite discourse. By addressing the justifications for takfir, this research presents Abu Hanifa’s proposed solutions as a model against the takfiri language. The research is descriptive in nature, and the content is evaluated primarily through data analysis. Using inductive and analytical-descriptive methods, meaning has been derived from the data without relying on a pre-established theory.

Anahtar Kelimeler

• Kalâm
• Faith
• Disbelief
• Takfir
• Abu Hanifa

Tekfir Krizine Ebu Hanife’nin Teolojik Cevabı

Öz

İslam’a aykırı olduğu yönündeki söylemlere rağmen, tekfir tarihsel süreçte kültürel bir temayül olarak varlığını sürdürmüştür. Bu algı dini, kültürel, tarihsel ve sosyolojik etkenlerden beslenir. Bu çalışma, tekfiri besleyen etkenleri ortaya koymayı ve tekfir retoriğinin zeminini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Farklı dönemlerde yoğunluk kazanıp zayıflayan tekfir söylemi, Hz. Peygamber sonrası Müslüman dünyada ortaya çıkmış ve zamanla etkisini arttırmıştır. Ulema sınıfı içinde bu söylemi reddeden gruplar olduğu gibi, bazı dönemlerde âlimler tarafından bu söylemin güçlendirildiği de gözlemlenmiştir. Tekfirci söylemin en erken örneği olan Hâricîlerin dışlayıcı dili en yoğun kullananlar olduğu varsayılır. Ebu Hanife’nin de mensubu olduğu Mürcie, Haricî söylemin antitezidir. Araştırmamızda tekfirin gerekçelerine temas edilerek, tekfirci dile karşı Ebu Hanife’nin çözüm önerisi bir model olarak ortaya konulacaktır. Araştırma betimsel nitelikte olup, ağırlıklı olarak veri analizi yoluyla içerikler değerlendirilmiştir. İndüktif ve analitik-betimsel yöntem kullanılarak, önceden belirlenmiş bir teoriye dayanmaksızın verilerden anlam çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• İman
• Küfür
• Tekfir
• Ebu Hanife

Etik Beyan

Çalışmam etik beyan gerektirmez

Kaynakça

1. Akbulut, Ahmet. Sahabe Dönemi İktidar Kavgası: Alevi Sünni Ayrışmasının Arka Planı. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
2. Al-Hüsseinî, Maaroof. Din ve Siyaset Bağlamında Tekfir. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2016.
3. Âmidî, Ebû’l-Hasan Seyfüddin. Ebkâru’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Muhammed el-Mehdî. 5. cilt Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2004.
4. Arslan, Hulusi. “Ebû Hanîfe’nin İtikâdî Görüşleri”. Hikmet Yurdu 12/24 (2019), 37-68.
5. Aslan, Halil. Mihne Sonrası Teopolitik Durumun Sünni Kelama Etkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
6. Atalay, Hakan. Siyasî ve Itikadî İslâm Mezheplerinde Tekfir Olgusu ve Tezahürleri (Hicrî Ilk üç Asır). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2023.
7. Aynî, Bedru’d-din el. Umdetu’l- karî Şerhu Sahihi’l- Buharî. Beyrut: Dâru’l- Kütübu’l-İlmiyye, 1421.
8. Aytepe, Mahsum. İslâm Düşüncesinde Ehli Kıble ve Tekfir. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2019.

9. Bağdadî, Abdülkahir el-. el-Fark Beyne’l-Fırak thk. Muhammed Osman el-Hûşî. Kâhire: Mektebetü İbni Sînâ, 1928.
10. Baktı, Ahmet Selman. “Kıyasın Meşrûiyetinde Beşer Olmanın Rolü ve Kıyas Karşıtı Bir Zihniyetin Analizi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/32 (2015),1-23.
11. Berbehârî, Hasan b. Ali el- Hâlef. Şerhu’s-Sünne thk. Halid Kasım Redâdî. Riyad: Dâru’s- Selef, 1997.
12. Büyükkara, Mehmet Ali. “Hariciliğin Modern Bir Görüntüsü Olarak Tekfircilik”. İç Tehdit ve Riskler Işığında İslâm Dünyasının Geleceği, ed. Ahmet Emin Dağ, İstanbul: İnsamer, 2016.
13. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el. Sahîh-i Buhârî (Dımaşk: Daru İbni Kesir, 1987).
14. Bulut, Halil İbrahim. “Dini Şiddetin Fikri Arka Planı Olarak Haricilik ve Günümüze Yansımaları”. Usul İslâm Araştırmaları 11/11 (2009), 41-54.
15. Câbirî, Muhammed Âbid el. Arap Aklının Oluşumu çev. İbrahim Akbaba. İstanbul: İz Yayınları, 1997.
16. Câbirî, Muhammed Âbid el. Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı çev. Burhan Köroğlu vd. Kitabevi Yayınları, 2000.
17. Câbirî, Muhammed Âbid el. Arap-İslâm Siyasal Aklı çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.
18. Câbirî, Muhammed Âbid el. Çağdaş Arap-İslâm Düşüncesinde Yeniden Yapılanma çev. Ali İhsan Pala, Mehmet Şirin Çıkar. İstanbul: Düşün Yayınları, 2011.
19. Çınar, Bayram. Dinin Şekillendirdiği Siyasetten Siyasetin Şekillendirdiği Dine. Ankara: Araştırma Yayınları, 2021.
20. Çınar, Bayram. “Kelâmda Büyük Günah Tartışmaları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/20 (2021), 615-647.
21. Demircan, Adnan. Hâricilik Mezhebinin Doğuşu Bağlamında Din Siyaset İlişkisi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2000.
22. Dhakwân, Sâlim ibn. Epistle of Salim Ibn Dhakwân çev. Fritz Zimmermann -Patricia Crone. New York: Oxford University Press, 2001.
23. Duman, Ali. “Günümüz Dünyası ve Türk Dünyasında Bugünün ve Geleceğin Şekillenmesinde Hanefî Yöntemin Önemi”. Hanefîlik Mâtürîdîlik Araştırmaları ed. Ömer Faruk Akpınar M. Seyyit Balaban. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
24. Ebû Hanîfe, Numan b. Sabit. “el-Âlim ve’l-Müte’allim” çev. Mustafa Öz. İmam-ı Azam’ın Beş Eseri. 7-32. İstanbul: MÜİFV, 2017.
25. Ebû Hanîfe, Numan b. Sabit. “el-Fıkhu’l-Ebsat” çev. Mustafa Öz. İmam-ı Azam’ın Beş Eseri. 33-52. İstanbul: MÜİFV, 2017.