Din Eğitiminde Devlet Denetimi: Azerbaycan Dini Kurumlarla İş Üzre Devlet Komitesi Örneği

Öz

Bu çalışmada, Azerbaycan’da din eğitimi alanında devlet denetiminin kurumsal yapısı ve işleyişi ele alınacaktır. Çalışmanın amacı, Azerbaycan’da din eğitimi alanında devlet denetiminin nasıl yapılandırıldığı ve uygulandığını, Dini Kurumlarla İş Üzre Devlet Komitesi örneği üzerinden irdeleyici ve yorumlayıcı bir perspektifle incelemektir. Çalışma, özellikle Dini Kurumlarla İş Üzre Devlet Komitesi’nin (DKİDK) din eğitimi üzerindeki rolünü, yetkilerini ve uygulamalarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde tasarlanmıştır. Çalışma nitel yöntemlerden belge ve literatür analizine dayanmaktadır. Veriler, nitel araştırma yöntemlerine uygun olarak doküman analizi temelinde toplanmış; ilgili mevzuat, resmî raporlar, kurumsal yayınlar ve konuya ilişkin akademik çalışmalar incelenmiştir. Elde edilen veriler, yorumlayıcı bir yaklaşımla betimsel ve doküman analizi teknikleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Doküman analizinin geçerliliğini sağlamak amacıyla kullanılan kaynakların açık, tutarlı ve belirsizlik içermeyen nitelikte olmasına özen gösterilmiştir. Azerbaycan’ın laiklik anlayışı çerçevesinde din eğitiminin nasıl düzenlendiği, devlet denetiminin gerekçeleri ve sonuçları tartışılmıştır. Çalışmada, devlet denetiminin din eğitimi üzerindeki etkilerini değerlendirmek hedeflenmiştir. Elde edilen bulgular, Azerbaycan’da din eğitiminin laiklik ilkesi doğrultusunda ancak güçlü bir devlet denetimi altında yürütüldüğünü ortaya koymuştur. Araştırma sonucunda, Dini Kurumlarla İş Üzre Devlet Komitesi’nin din eğitimi alanında düzenleyici, denetleyici ve yönlendirici bir kamu otoritesi olarak faaliyet gösterdiği; kurum yapısının ise güvenlik, toplumsal istikrar ve radikalizmle mücadele hedefleri doğrultusunda şekillendiği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Devlet Denetimi
• Laiklik
• Azerbaycan
• Dini Kurumlarla İş Üzre Devlet Komitesi

State Supervision in Religious Education: Example of State Committee on Affairs with Religious Associations of Azerbaijan

Öz

This study examines the institutional structure and functioning of state supervision in the field of religious education in Azerbaijan. The aim of the study is to analyze how state supervision in religious education is structured and implemented in Azerbaijan, through an interpretative and analytical perspective, with particular reference to the State Committee on Affairs with Religious Associations of the Republic of Azerbaijan (SCARA). The research specifically seeks to examine the role, authority, and practices of the SCARA in relation to religious education. The study is designed within the framework of qualitative research methodology. It is based on document and literature analysis as qualitative research methods. The data were collected through document analysis in accordance with qualitative research principles; relevant legislation, official reports, institutional publications, and academic studies on the subject were examined. The obtained data were evaluated using descriptive and document analysis techniques within an interpretative framework. In order to ensure the validity of the document analysis, particular attention was paid to the clarity, consistency, and unambiguity of the sources used. Within the framework of Azerbaijan’s understanding of secularism, the regulation of religious education, as well as the justifications and implications of state supervision, are discussed. The study aims to assess the effects of state supervision on religious education.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• State Supervision
• Secularism
• Azerbaijan
• State Committee on Affairs with Religious Associations

Kaynakça

1. Albayrak, Halis. “Azerbaycan’da Din”. Türk Dünyasının Dini Meseleleri. Ankara: TDV Yayınları, 1998.
2. Altaş, Nurullah. Din Eğitimi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
3. Anayasa. Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası (Madde 18 Din ve Devlet). Sayı No 00. (12 Kasım 1995).
4. Dini İnanç Özgürlüğü Hakkında Azerbaycan Cumhuriyetinin Kanunu Sayı No 281. (20 Ağustos 1992).
5. Tahsil Hakkında Azerbaycan Cumhuriyetinin Kanunu Sayi No 833. (12 Haziran 2009).
6. Azerbaycan İlahiyat İnstitutu (AİT). “Aİİ-nin Tarixi”. Erişim 31 Aralık 2025.
7. Azerbaycan İlahiyat İnstitutu (AİT). “Haqqımızda / Missiyamız ve Strateji Vizyonumuz”. Erişim 31 Aralık 2025.
8. Azerbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş Üzre Dövlet Komitesi (DQİÜDK). “Komite Haqqında Komitenin Tarixi”. “Komite Haqqında Komitenin Vazifeleri”. “Komite Haqqında Komitenin Hüquqları”. “Qanunvericilik / Serencamlar”. “Media”. Erişim: 31 Aralık 2025.

9. Başgil, Ali Fuad. Din ve Laiklik. İstanbul: Yağmur Yayınları, 2009.
10. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Ocak Yayınları, 1995, 42-45.
11. Bünyadov, Ziya. Kırmızı Terör. Bakü: Azerbaycan Devlet Neşriyatı, 1993.
12. Efendiyev, Oqtay. Azerbaycan Sefeviler Dövleti XVI Asrda. Bakü: Şerq-Qerb Neşriyatı, 1993.
13. Ehedov, Abdulla. Azerbaycanda Din ve Dini Tesisatlar. Bakü: Azerbaycan Devlet Neşriyatı, 1991.
14. Gafarov, Anar. “Çağdaşlaşma Sürecinde Azerbaycan’da Dini Değerlerin Eğitimi ve Devletin Din Politikası”. Değerler ve Eğitimi II. Ed. Recep Kaymakcan vd. Ankara: DEM Yayınları, 2015.
15. Ganbarov, Asef. Azerbaycanda Devlet-Din Münasibetleri. Bakü: Nurlar Neşriyatı, 2019.
16. Göyüşov, Altay. “Azerbaycan’da Sovyet Hâkimiyetinin İslam’a Münasebette Yürüttüğü Devlet Siyaseti”. Qütb Dergisi 3 (2004).
17. Günay, Ünver vd., Laiklik, Din ve Türkiye. Ankara: Adım Yayınları, 1997.
18. Hallencreutz, Carl F. – Westerland, David. Questioning the Secular State: The Worldwide Resurgence of Religion in Politics. London: Hurst and Company, 1996.
19. Hasanov, Behram. Sovyet Kuşağından Sovyet Sonrası Kuşağına Azerbaycan’da Din. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
20. Haynes, Jeff. Religion in Global Politics. London: Pearson Longman, 1998.
21. Manevi Değerlerin Tebliği Fondu (MDTF). “Faaliyetler ve Layiheler”. Erişim 31 Aralık 2025.
22. Memmedov, Zakir. Azerbaycan’da XI-XIII. Yüzyılında Felsefi Fikir. Bakü: İlim Yayınları, 1978.
23. Musayev, İslam. “Azerbaycan’da Din-Devlet İlişkileri ve Din Eğitimi”. Türk Devletlerinde Din-Devlet İlişkileri ve Din Eğitimi (Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkiye, Türkmenistan). ed. İlyas Erpay – Suat Beylur. Ankara: Akademisyen Kitabevi Yayınları, 2020.
24. Musayev, İslam. “Higher Religious Education in Azerbaijan: Targets and Expectations”. Azerbaycan Mektebi Dergisi 4/709 (2024), 95-102.
25. Musayeva, Şehla. “Azerbaycan’da Din-Devlet Münasebetleri”. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlmi Mecmuası 14 (2010), 207-224.
26. Özbek, Abdullah. “Din Eğitiminin Problemleri”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 6 (1999), 113-130.
27. Samadov, Elsavar. Azerbaycan’da Din Eğitimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
28. Samedov, Elsever. “Azerbaycan Cumhuriyetinde Din ve Devlet İlişkileri: Yasal ve Kurumsal Çerçeve”. Azerbaycan’da Din ve Kimlik. ed. Sevinç Alkan Özcan – Vügar İmanbeyli. İstanbul: Küre Yayınları, 2014.