Tanrı’ya Sıfat Yüklemek Ne Yarar Sağlar? Zemahşerî Üzerinden Bir Sorgulama

Tanrı hakkında anlamlı konuşma yahut ona sıfat yüklemenin totolojik olmaktan kurtarılıp anlamsal yarar zeminine çekilmesi, yüklemin konuya özdeş olmadığını ve onu diğer yüklemlerden ayıran bir anlam içeriğine sahip olduğunu açıklamakla mümkün görünmektedir. Bu temel üzerine inşa edilen çalışma, Carullah ez-Zemahşerî’ye göre Tanrı’ya zâtî denilen sıfatları yüklemenin hangi yararlara dönük olabileceğini sorgulamayı amaçlamaktadır. Daha önce yapılmadığı anlaşılan bu sorgulama, Saduddin el-Berda‘î’nin Zemahşerî’nin ismü’l-cins kavramı üzerine yaptığı şerhe yönelik bir eleştiri denemesiyle açımlanmaktadır. Karşılaştırmalı metin analizini takip eden çalışma, Zemahşerî’nin, söz konusu kavramı, eş anlamlı lafızlara özgülediğini ve eş sesli addettiği Tanrı sıfatlarını bu kavramın dışında tuttuğunu tespit etmektedir. Bununla birlikte ona göre Tanrı’ya sıfat yüklemenin anlamsan yarara sahip olduğunu göstermektedir. Bu yarar, eş sesli yüklemlerde bulunan ve konusuna özgü bir hakikate bürünmekle birlikte hem Tanrı’ya hem de başka varlıklara yüklenen sıfatların içerdiği genel anlamlarda ortaya çıkmaktadır. Ayrıca sıfat yüklemek insanı Tanrı’yı yüceltmeye ve tenzihe yönlendirmesi bakımından da inançsal bir yarar sağlanmaktadır.

Making meaningful discourse about God, or ascribing attributes to Him, and rescuing this act from tautology by grounding it in semantic usefulness seems possible only by showing that the predicate is not identical with the subject and that it conveys a meaning distinguishing it from other predicates. On this basis, the study examines, according to Jārullah al-Zamakhsharī, what benefits may be intended by attributing so-called essential attributes to God. This inquiry, which appears not to have been previously undertaken, is developed through a critical analysis of Saduddin al-Bardaʿī’s commentary on Zamakhsharī’s concept of ism al-jins. Through comparative textual analysis, the study shows that Zamakhsharī limits this concept to synonymous terms and excludes divine attributes he considers homonymous. Nevertheless, he maintains that attributing qualities to God has semantic value, which emerges in the general meanings shared by predicates applied both to God and to other beings.