Tanrı’ya Sıfat Yüklemek Ne Yarar Sağlar? Zemahşerî Üzerinden Bir Sorgulama

Öz

Tanrı hakkında anlamlı konuşma yahut ona sıfat yüklemenin totolojik olmaktan kurtarılıp anlamsal yarar zeminine çekilmesi, yüklemin konuya özdeş olmadığını ve onu diğer yüklemlerden ayıran bir anlam içeriğine sahip olduğunu açıklamakla mümkün görünmektedir. Bu temel üzerine inşa edilen çalışma, Carullah ez-Zemahşerî’ye göre Tanrı’ya zâtî denilen sıfatları yüklemenin hangi yararlara dönük olabileceğini sorgulamayı amaçlamaktadır. Daha önce yapılmadığı anlaşılan bu sorgulama, Saduddin el-Berda‘î’nin Zemahşerî’nin ismü’l-cins kavramı üzerine yaptığı şerhe yönelik bir eleştiri denemesiyle açımlanmaktadır. Karşılaştırmalı metin analizini takip eden çalışma, Zemahşerî’nin, söz konusu kavramı, eş anlamlı lafızlara özgülediğini ve eş sesli addettiği Tanrı sıfatlarını bu kavramın dışında tuttuğunu tespit etmektedir. Bununla birlikte ona göre Tanrı’ya sıfat yüklemenin anlamsan yarara sahip olduğunu göstermektedir. Bu yarar, eş sesli yüklemlerde bulunan ve konusuna özgü bir hakikate bürünmekle birlikte hem Tanrı’ya hem de başka varlıklara yüklenen sıfatların içerdiği genel anlamlarda ortaya çıkmaktadır. Ayrıca sıfat yüklemek insanı Tanrı’yı yüceltmeye ve tenzihe yönlendirmesi bakımından da inançsal bir yarar sağlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• İsmü’l-cins
• Sıfat
• Zemahşerî
• Anlamsal Yarar

What Is the Purpose of Predicating Attributes to God? An Inquiry through the Lens al-Zamakhsharī

Öz

Making meaningful discourse about God, or ascribing attributes to Him, and rescuing this act from tautology by grounding it in semantic usefulness seems possible only by showing that the predicate is not identical with the subject and that it conveys a meaning distinguishing it from other predicates. On this basis, the study examines, according to Jārullah al-Zamakhsharī, what benefits may be intended by attributing so-called essential attributes to God. This inquiry, which appears not to have been previously undertaken, is developed through a critical analysis of Saduddin al-Bardaʿī’s commentary on Zamakhsharī’s concept of ism al-jins. Through comparative textual analysis, the study shows that Zamakhsharī limits this concept to synonymous terms and excludes divine attributes he considers homonymous. Nevertheless, he maintains that attributing qualities to God has semantic value, which emerges in the general meanings shared by predicates applied both to God and to other beings.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Generic Noun
• Attribute
• Zamakhsharī
• Semantic Utility

Kaynakça

1. Abdulcebbâr, el-Kâdî. “Fadluʾl-iʿtizâl ve tabakâtuʾl-Muʿtezile ve mubâyenetuhum li-sâʾiriʾl-muhâlifîn”. Fadluʾl-iʿtizâl ve tabakâtuʾl-Muʿtezile. thk. Fuad Seyyid. 83-368. Beyrut: Dâru’l-Farabî, 1439.
2. Abdulcebbâr, el-Kâdî. Şerhuʾl-Usûliʾl-hamse. thk. Semîr Mustafa Rebân. Beyrut: Dâru İhyâ et-Turâs el-ʿArab, 2. Basım, 1433.
3. Aktaş, Mehmet. “İlâhî Sıfatların Ontik Değeri Konusunda Fahreddîn er-Râzî’nin Mu‘tezilî Eğilimi”. Kader 20/1 (30 Haziran 2022), 43-70. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1083781
4. Altun, Hilmi Kemal. Zemahşerî’nin Kelâmî Görüşleri. İstanbul: Fecr Yayınları, 2023.
5. Avcı, Hüseyin. “Zemahşerî’nin el-Minhac fî Usûli’d-Din Adlı Eseri ve Beyan Üslubu”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Eylül 2021), 378-396. https://doi.org/10.51702/esoguifd.958674
6. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyneʾl-fırak ve beyânuʾl-fırkatiʾn-nâciye minhum. thk. Muhammed Osman el-Haşin. Kahire: Mektebetu İbn Sînâ, ts.
7. Belhî, Ebu’l-Kâsım. Kitâbüʾl-Makâlât ve meʿahu ʿUyûnuʾl-mesâʾil veʾl-cevâbât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: KURAMER, 1439.
8. Berda‘î, Saduddin Sadullah. Hedâʾikuʾd-dekâʾik fî şerhi risâleti ʿallâmetiʾl-hakâʾik: Şerhüʾl-Unmûzec fiʾn-nahv. thk. Afifüddin Hasan. Beyrut: Dâruʾl-Kutubiʾl-ʿİlmiyye, 2014.

9. Can, Ayhan. Arap Nahvinde Kurucu Metin İle Şerh İlişkisi Bağlamında Zemahşerî’nin el-Unmûzec Adlı Eseri ve Şerhleri Örneği. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
10. Can, Ayhan. “Zemahşerî՚nin el-Unmûzec՚i Özelinde Şerhlerin Tanım, İstişhâd ve Tenkitlerdeki Tutumları”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 25 (21 Aralık 2021), 681-695. https://doi.org/10.29000/rumelide.1036067
11. Cebeci, Suat. “Din Dilinin Mahiyeti ve Kavramsal Uzlaşı Sorunu”. Değerler Eğitimi Dergisi 2/5 (2004), 7-21.
12. Cürcânî, es-Seyyid eş-Şerîf. el-Hâşiye ʿalaʾl-Mutavvel. thk. Reşîd E‘radî. Beyrut: Dâruʾl-Kutubiʾl-ʿİlmiyye, 1428.
13. Cürcânî, es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbüʾt-Taʿrîfât. thk. Muhammed Abdurrahman el-Maraşlî. Beyrut: Dâruʾn-Nefâis, 2. Basım, 1428.
14. Cüveynî, İmâmuʾl-Harameyn. Kitâbüʾl-İrşâd ilâ kavâtiʿiʾl-edille fî usûliʾl-iʿtikâd. thk. Muhammed Yusuf Musa - Ali Abdulmünim Abdulhamid. Mısır: Mektebetu’l-Hâncî, 1950.
15. Ebu Rîde, Muhammed Abdulhadi. İbrahim b. Seyyâr en-Nazzâm ve ârâʾuhuʾl-kelâmiyyetüʾl-felsefiyye. Kahire: Lecnetu’t-Telifi ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1365.
16. Erdinç, Ziya. “İbnüʾl-Melâhimîʾnin Ahkâm Teorisinin Zât-Sıfat İlişkisi Tartışmalarındaki Yeri”. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi İslami İlimler Özel Sayısı (Ekim 2023), 149-188. https://doi.org/10.56720/mevzu.1315876
17. Eş‘arî, Ebuʾl-Hasen. Kitâbü Makâlâtiʾl-İslâmiyyîn ve ihtilâfiʾl-musallîn. thk. Nevâf el-Cerrâh. Beyrut: Dâru Sâdır, 1427.
18. Eşʿarî, Ebuʾl-Hasen. Kitâbüʾl-Lümaʿ fiʾr-redd ʿalâ ehliʾz-zeyğ veʾl-bidaʿ. thk. Hammûde Gurâbe. b.y.: Matbaatu Mısr, 1955.
19. Evkuran, Mehmet. “İslam Düşünce Geleneğinde Tanrı Tasavvuru: Tevhid, Tenzih ve Teşbih Kavramları Ekseninde Bir Analiz”. İslami İlimler Dergisi 1/3 (Nisan 2007), 45-62.
20. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm. el-İktisâd fiʾl-iʿtikâd. thk. Enes Muhammed Adnan eş-Şerefâvî. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 1429.
21. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm. Tehâfütüʾl-felâsife. thk. Süleyman Dünya. Kahire: Dâruʾl-Meârıf, 5. Basım, 2007.