İslam Mantık Geleneğinde Hulfî Kıyas ve Müstakîm Kıyasların Mahiyetleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma klasik mantığın en özgün meselelerinden biri olan hulfî kıyasın (ters kıyas) müstakîm kıyasa (düz kıyas) dönüştürülme sürecini ve bu dönüşümün mantıksal imkânlarını metodolojik bir açıdan incelemektedir. Doğrudan kanıtlamayı esas alan müstakîm kıyas ile çelişiğin imkânsızlığı ilkesine dayanan hulfî kıyas arasındaki ilişki, çıkarımların formel geçerliliğini denetleyen temel bir zemindir. Araştırma kapsamında öncelikle kıyasın apodeiktik, diyalektik ve eristik nitelikleri analiz edilerek teorik bir çerçeve çizilmiştir. Çalışmanın odağını, dolaylı ispat düzeneğinin döndürme ve çelişki kuralları işletilerek pozitif bir kanıtlama formuna nasıl tahvil edilebileceği sorunu oluşturmaktadır. Literatürdeki çalışmalar genellikle hulfî kıyasın epistemik değeriyle sınırlı kalırken bu makale tamamen yöntemsel bir analiz sunmasıyla özgünleşmektedir. Bu doğrultuda hulfî kıyasın müstakim kıyasa dönüştürülmesi, mantıksal berraklığın sağlanması, çıkarım zincirinin tutarlığının teyit edilmesi ve ispat türleri arasındaki geçişkenliğin kuramsal sınırlarının belirlenmesi noktasında temel bir operasyon olarak temellendirilmiştir

Anahtar Kelimeler

• Mantık
• Kıyas
• Hulfi kıyas
• Müstakîm Kıyas
• Dönüştürülme
• Muhal

An Investigation into the Essence of Qiyas-ı Mustaqîm and Qiyas-i khulf in Islamic Tradition of Logic

Öz

This study methodologically examines the process of converting reductio ad absurdum (hulfî kıyas), one of the most distinctive issues of classical logic, into direct syllogism (müstakîm kıyas) and explores the logical possibilities of this transformation. The relationship between direct syllogism, which is based on direct proof, and reductio ad absurdum, which relies on the principle of the impossibility of contradiction, serves as a fundamental ground for auditing the formal validity of inferences. Within the scope of this research, a theoretical framework is first established by analyzing the apodeictic, dialectic, and eristic qualities of the syllogism. The focal point of the study is the problem of how the indirect proof mechanism can be converted into a positive form of demonstration by applying the rules of conversion and contradiction. While existing literature generally remains limited to the epistemic value of reductio ad absurdum, this article distinguishes itself by offering a purely methodological analysis. In this direction, the conversion of indirect syllogism into direct syllogism is grounded as a fundamental operation for ensuring logical clarity, verifying the consistency of the inferential chain, and determining the theoretical boundaries of transitivity between types of proof.

Anahtar Kelimeler

• Logic
• Syllogism
• Indirect Syllogism
• Direct Syllogism
• Reduction
• Impossibility

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet Paşa. Mi‘yâr-ı sedâd. nşr. Hasan Tahsin Feyizli. Ankara: Fecr Yayınları, 1998.
2. Âmidî, Muhammed. Risâle fî kıyâsi’l-hulf ve’l-aks. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, nr. 795, v. 124b-129a.
3. Aristoteles. Metaphysics. çev. William David Ross. Oxford: Clarendon Press, 1924.
4. Aristoteles. Posterior Analytics. çev. Jonathan Barnes. 2. Basım. Oxford: Clarendon Press, 1994.
5. Aristoteles. Prior Analytics. çev. Alfred James Jenkinson. Oxford: Clarendon Press, 1928.
6. Aristoteles. Topics. çev. William Arthur Pickard-Cambridge. Oxford: Clarendon Press, 1928.
7. Durusoy, Ali. “İbn Sînâ’nın ‘el-Mücezü’s-Sagîr fi’l-Mantık’ Adlı Risalesi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/15 (1997), 143-166.
8. Ebherî, Esîrüddîn. Tenzîlü’l-efkâr fî ta‘dîli’l-efkâr. haz. Kâmil Kömürcü - Ekrem Sefa Gül. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, 2022.

9. Emiroğlu, İbrahim - Altunya, Hülya. Örnekleriyle Mantık Sözlüğü. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
10. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2018.
11. Erdoğan, Ömer Faruk. “Kindî’de Hulfî Kıyas/İmkânsıza İndirgeme’nin Kullanımı”. Diyanet İlmî Dergi 54/2 (Temmuz 2018), 223-252.
12. Fârâbî, Ebû Nasr. “Kitâbu’l-Kıyâs”. el-Mantık ‘inde’l-Fârâbî. thk. Refik el-Acem. 2/11-64. Beyrut: Dâru’l-Maşrik, 1986.
13. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Mi‘yârü’l-ilm fî fenni’l-mantık. çev. Ali Durusoy - Hasan Hacak. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
14. Hacınebioğlu, İsmail Latif - Altunya, Hülya - Akbay, Yunus Emre - Keleş, Saliha. “İslam Mantıkçılarına Göre Hulfî Kıyasın Bilgi Değeri ve Denetlenmesi”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 16 (Güz 2013), 41-61.
15. İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-tenbîhât. çev. Ali Durusoy - Muhittin Macit - Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
16. İbn Sînâ. en-Necât min el-gark fî bahr el-dalâlât. nşr. Muhyiddin Sabri el-Kürdî. Kahire: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1357/1938.
17. İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-Kıyâs. nşr. Said Zâyid. Kahire: el-Matbaatü’l-Emîriyye, 1964.
18. İbn Türke, Sâinüddîn Ali b. Muhammed. el-Menâhic fî mantıki’l-hükemi’l-İlâhiyyîn. thk. İbrahim Dibâcî. Tahrân: Müessesetü Mütâlâ‘ati İslami Danişgah-i Tahrân, 1374.
19. Kâtibî, Necmüddîn. Câmiü’d-dekâik fî keşfi’l-hakaik. thk. Selman Sucu - Sacide Ataş - Ömer Odabaş - Afife Şeyma Taç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022.
20. Keleş Türkyılmaz, Saliha. ‘Muhammed Âmidî’nin ‘Risâle fi’l-Kıyâsi’l-Hulfî ve’l-Aksi’ Adlı Eserinde Hulf-Aks Kıyası Ayrımı ve Mantıkî Analizi’. Mantık Araştırmaları Dergisi 1/1 (2019), 82-103.
21. Öner, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Divan Kitap, 2014.
22. Râzî, Fahreddîn. Mantıku’l-mülahhas. thk. Ahad Ferâmirz Karamelekî - Adnan Asgarinejad. Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-ı İmam Sâdık, 1382.
23. Sâvî, Zeynüddin Ömer b. Sehlân. el-Besâiru’n-nasîriyye fi’l-mantık. thk. Refik el-Acem. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Lübnânî, 1993.
24. Sühreverdî, Şihâbeddîn. el-Meşâri‘ ve’l-mütârahât. thk. Mesud Muhammedî - Eşref Alipur. Beyrut: Menşûrâtü’l-Cemel, 2011.
25. Şahin, Enver. Kâtibî’nin Şerhu Keşfi’l-Esrâr Adlı Eserinin Tahkiki ve Değerlendirmesi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.