İslam Mantık Geleneğinde Hulfî Kıyas ve Müstakîm Kıyasların Mahiyetleri Üzerine Bir İnceleme

Bu çalışma klasik mantığın en özgün meselelerinden biri olan hulfî kıyasın (ters kıyas) müstakîm kıyasa (düz kıyas) dönüştürülme sürecini ve bu dönüşümün mantıksal imkânlarını metodolojik bir açıdan incelemektedir. Doğrudan kanıtlamayı esas alan müstakîm kıyas ile çelişiğin imkânsızlığı ilkesine dayanan hulfî kıyas arasındaki ilişki, çıkarımların formel geçerliliğini denetleyen temel bir zemindir. Araştırma kapsamında öncelikle kıyasın apodeiktik, diyalektik ve eristik nitelikleri analiz edilerek teorik bir çerçeve çizilmiştir. Çalışmanın odağını, dolaylı ispat düzeneğinin döndürme ve çelişki kuralları işletilerek pozitif bir kanıtlama formuna nasıl tahvil edilebileceği sorunu oluşturmaktadır. Literatürdeki çalışmalar genellikle hulfî kıyasın epistemik değeriyle sınırlı kalırken bu makale tamamen yöntemsel bir analiz sunmasıyla özgünleşmektedir. Bu doğrultuda hulfî kıyasın müstakim kıyasa dönüştürülmesi, mantıksal berraklığın sağlanması, çıkarım zincirinin tutarlığının teyit edilmesi ve ispat türleri arasındaki geçişkenliğin kuramsal sınırlarının belirlenmesi noktasında temel bir operasyon olarak temellendirilmiştir

This study methodologically examines the process of converting reductio ad absurdum (hulfî kıyas), one of the most distinctive issues of classical logic, into direct syllogism (müstakîm kıyas) and explores the logical possibilities of this transformation. The relationship between direct syllogism, which is based on direct proof, and reductio ad absurdum, which relies on the principle of the impossibility of contradiction, serves as a fundamental ground for auditing the formal validity of inferences. Within the scope of this research, a theoretical framework is first established by analyzing the apodeictic, dialectic, and eristic qualities of the syllogism. The focal point of the study is the problem of how the indirect proof mechanism can be converted into a positive form of demonstration by applying the rules of conversion and contradiction. While existing literature generally remains limited to the epistemic value of reductio ad absurdum, this article distinguishes itself by offering a purely methodological analysis. In this direction, the conversion of indirect syllogism into direct syllogism is grounded as a fundamental operation for ensuring logical clarity, verifying the consistency of the inferential chain, and determining the theoretical boundaries of transitivity between types of proof.