XVI. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ MERDÜMÎ VE YAYIMLANMAMIŞ BİR KASİDESİ

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 65 - 75, 30.12.2025

Şermin Baka

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1775289

Öz

Kaynaklarda, Merdümî mahlasını kullanan iki şair tespit edilmiştir. Riyâzü’ş-Şuʿarâ’da yer alan bilgilere göre, bu şairlerden biri 971/1563 yılında vefat etmiştir. Ancak II. Selîm’in 1566’da tahta çıkmış olması, sözü edilen şairin çalışmamıza konu olan kasidenin müelllifi olma ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Öte yandan diğer Merdümî’nin doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemekle birlikte II. Selîm’in cülusunun ardından kendisine Galata gümrük kâtipliği görevinin verildiği kaynaklarda belirtilmektedir. Dolayısıyla kasidenin, her ne kadar ölüm tarihi bilinmese de II. Selîm döneminde hayatta olduğu anlaşılan bu Merdümî’ye ait olma ihtimali çok yüksektir.
Merdümî, Abdülkerîm Efendi’nin azatlı kölesi ve evlatlığı olan Amrî’nin (ö. 930/1523-24) oğludur. Şair, II. Selîm şehzade iken mutfak emini olarak görev yapmış ve sarayla yakın ilişkiler kurmuştur. II. Selîm tahta çıktıktan sonra hızla devlet kademelerinde yükselmiş ve Galata gümrük kâtipliğine getirilmiştir. Merdümî, hem şairler arasında hem de toplum içinde özgün ve dikkat çekici bir kişilik olarak tanınmıştır. Şairin eserlerine dair elimizde herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. Fakat yapılan araştırmalar neticesinde bir kasidesi tespit edilmiştir. Söz konusu manzume, Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi Yazma Eserler Koleksiyonu 005290 numarada kayıtlı 107 varaklı bir risale mecmuasında yer almaktadır. Bu çalışmada, Merdümî’nin neşredilmeyen kasidesi transkribe edilerek şekil ve muhteva açısından incelenmiş ve ilim âleminin istifadesine sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Merdümî , II. Selim , mecmua , şiir , kaside

XVI. CENTURY DIVAN POET MERDÜMÎ AND AN UNPUBLISHED ODE

Öz

We currently know of two Ottoman poets by the name/alias, Merdümî. According to Riyâzü’ş-Şuʿarâ, one of them died sometime around 971 HD (1563 CE). However, he can’t possibly be the author of the qaside (ode) poem we’re to examine in this study, given that Sultan Selîm II came to power in 1566. Moreover, we don’t know when the other Merdümî was born or died, but sources do tell us that he began working as a customs secretary in Galata (Istanbul) shortly after Selîm II’s coronation. In light of that, we can infer that the poem in question most likely belongs to him, seeing that he was during Selim’s reign.
Merdümî was the son of Abudülkerîm Efendi’s salve-turned-adopted son Amrî (d. 930 HD/1523-24). Merdümî joined the Ottoman royal family’s kitchen staff whilst Selîm II was still a prince, and therefore became rather close to him and his kin. After Selim rose to power, Merdümî’s rank, too, elevated, where upon he was promoted to work in customs in Galata. From what we can gather, both his poetry and his role in society made him stand out above the rest – that is, he was unique. Nonetheless, we don’t know of any of his other poems beyond the qaside in question – which we had to dig hard for in order to find, to boot. The qaside was published in a 107-page (double sided) literary mejmua (005289), now housed at the Manuscripts Collection of Turkey’s Religious Affairs Administration Library. In this paper, we’ve both transcribed the poem into Latin alphabet, as well as analysed both its form and content for the greater benefit of the academic community.

Anahtar Kelimeler

Merdümî , II. Selîm , mejmua , poem , qaside

Kaynakça

• Aydemir, Yaşar, “Türk Edebiyatında Kaside.” Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi [Bilig: Bilim ve Kültür Dergisi] 22 (2002): 133-168.
• Bursalı Mehmet Tahir Efendi. Osmanlı Müellifleri (1299–1915). Cilt 3. İstanbul: Meral Yayınları, 1975.
• Canım, Rıdvan (haz.). Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: AKM Yayınları, 2000.
• Cunbur, Müjgan - Hasan Ağca. “Merdümî.” Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. Cilt 6. Ankara: AKM Yayınları, 2006.
• Çakıcı, Bilal. “Medhiye Olmayan Kasideler ve Kasidenin Bölümlerine Bir Bakış.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten 71 (Haziran 2021): 193-203. DOI: 10.32925/tday.2021.59
• Çavuşoğlu, Mehmet. “Kaside.” Türk Dili: Türk Şiiri Özel Sayısı-II (Divan Şiiri), Cilt LII (Temmuz, Ağustos, Eylül 1986): 17–77.
• Çınar, Mustafa. “Kaside Nazım Şeklinin Tarihî Gelişimi.” Ekev Akademi Dergisi 10/27 (2006): 214.
• Ekinci, Ramazan. “Nazım Şekilleri.” Eski Türk Edebiyatı Teorik Bilgiler: Nazım Şekilleri, Edebi Türler, Aruz ve Edebi Sanatlar. ed.
• Özer Şenödeyici, 15-17. Çorum: Kut Yayınları, 2019.
• Elmalı, Hüseyin. “Kaside.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 24/562–564. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• İpekten, Haluk. Eski Türk Edebiyatı: Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
• İpekten, Haluk, Mustafa İsen, Recep Toparlı, Naci Okçu, Turgut Karabey. Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: KTB Yayınları, 1988.
• İsen, Mustafa (haz.). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1994.
• İsen, Mustafa vd. Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. İstanbul: Grafiker Yayınları, 2016.
• Kaplan, Mahmut. “Şair Gözüyle Adalet ya da Kaside ve Nasihat-Nâmelerde Adalet Kavramına Dair. ”Köprü Dergisi, Güz 2005. https://www.koprudergisi.com/guz-2005/sair-gozuyle-adalet-ya-da-kaside-ve-nasihat-namelerde-adalet-kavramina-dair/
• Kaplan, Yunus. “Merdümî, Galata Emini Ali Çelebi-zâde Abdüsselâm Merdümî Efendi. ”Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2014. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/merdumi-galata-emini-ali-celebizade
• Kaplan, Yunus. “Tuhfetü’l-İslâm (Merdümî).” Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. 2021. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfetu-l-islam-merdumi
• Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zunûn. Cilt 1, çev. R. Balcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007.
• Kılıç, Filiz (haz.). Âşık Çelebi, Meşâʿirü’ş-Şuʿarâ, İnceleme-Metin. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 2010.
• Kıyçak, Özgür. 17. Yüzyıl Kasidelerinde Zihniyet Çözümlemesi ve Eğitim Sürecinde Kullanımı. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Kurnaz, Cemal - Mustafa Tatcı (haz.). Mehmet Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî - Dîvân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. Cilt 2. İstanbul: Bizim Büro Yayınları, 2001.
• Kurnaz, Cemal - Halil Çeltik. Divan Şiiri Şekil Bilgisi. İstanbul: Kurgan Edebiyat Yayınları, 2013.
• Parlatır, İsmail. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi, 2014.
• Saraç, M. A. Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi: Belagat ve Biçim-Ölçü-Kafiye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
• Sevgi, Ahmet. “Merdümî ve Tuhfetü’l-İslâm’ı.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 6 (1991): 101-165.
• Sevgi, Ahmet (haz.). Merdümî-Tuhfetü’l-İslâm (Kırk Ayet ve Kırk Hadis Tercümesi). Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1993.
• Sungurhan, Aysun (haz.). Beyânî, Tezkîretü’ş-Şu’arâ. KTB. Yayınları, (2017). https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
• Sungurhan, Aysun. (haz.). Kınalı-zâde Hasan Çelebi, Tezkîretü’ş-Şu’arâ. Ankara: KTB Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.
• Şemsettin Sami. Kâmûsu’l-A’lâm. Cilt 6. İstanbul: Mihran Matbaası, 1306.
• Tolasa, Harun- Mustafa İsen. “Kasîde.” Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.