HALÎLÎ’NİN TUHFETÜ’L-UŞŞÂK’ININ MÜTERCİMİ MEÇHUL BİR MANZUM TERCÜMESİ

Öz

Dinî-tasavvufî mesnevilerin yazımındaki öncelikli hedefin tasavvuf yolundaki müride bilgi vermek, onu eğitmek ve yetiştirmek olduğu bilinmektedir. Bu doğrultuda başta Mevlânâ’nın Mesnevî’si olmak üzere Türk şairleri tarafından Farsça ve Türkçe pek çok metin kaleme alınmıştır. Bunlardan Garibnâme, Vesîletü’n-necât, Hüsn ü Aşk gibi Türkçe yazılanların yanı sıra daha önce Farsça yazılan Pendnâme, Gülistan, Mahzenü’l-esrâr, Matlau’l-envâr gibi eserlerin tercümesi şeklinde kaleme alınanlar da bulunmaktadır. Osmanlı dönemi edebiyatında “Tuhfe” ismini taşıyan ve tasavvufu konu alan Türkçe manzum ve mensur eserlerin yanında tasavvufî mahiyette olmayan sözlük veya biyografi türü eserlerin varlığı da bilinen bir gerçektir. XV. Asırda yaşadığı anlaşılan Halîlî mahlaslı bir Mevlevî dervişinin tasavvuf yoluna girenlere yol göstermek maksadıyla Farsça manzum bir şekilde yazdığı Tuhfetü’l-uşşâk isimli mesnevinin pek çok el yazması nüshası mevcut olup eser üzerine yapılmış akademik bir de çalışma vardır. Bu çalışmanın konusu Halîlî’nin Tuhfetü’l-uşşâk’ına aruzun “Fâilâtün, fâilâtün, fâilün” kalıbıyla yazılmış mütercimi bilinmeyen 705 beyitlik manzum bir tercümesidir. Çalışmada, Osmanlı edebiyat geleneği içerisinde Tuhfe ismiyle yazılmış olan eserlerden kısaca bahsedilmiş, daha sonra Halîlî ve onun Farsça kaleme aldığı Tuhfetü’l-uşşâk isimli mesnevisiyle ilgili bilgi verilmiştir. XV. ile XIX. Asırlar arasında yazılmış sekiz şaire ait (Hamdullah Hamdî, Üsküplü Atâ, Kâsimî, Gelibolulu Mustafa Âlî, Neşâtî, Nefî, Niyâzî Mısrî ve Şems-i Hayâlî) Tuhfetü’l-uşşâk isimli mesnevilerle karşılaştırmak suretiyle benzer ve farklı yönleri ortaya konulan manzum tercümenin kaynak metinle olan uyumuna dair de bilgi verilmiştir. Çalışmanın sonunda çevriyazısı da verilen metnin dil ve üslup özelliklerine dair bir değerlendirme yapılmıştır. Mevlânâ Müzesi Türkçe Yazmaları koleksiyonundaki bir mecmuada yer alan manzum tercümenin büyük ölçüde kaynak metne sadık kaldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Türkçeye kazandırılan bu mesnevinin Türk tasavvuf edebiyatı içerisinde Mevlevî geleneğin yeri ve etkisi bakımından önemli bir eser olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Tasavvufî Mesneviler
• Halîlî
• Tuhfetü’l-uşşâk
• Manzum Tercüme

A POETIC TRANSLATION OF HALÎLÎ’S TUHFETÜ’L-UŞŞÂK BY AN UNKNOWN TRANSLATOR

Öz

It is known that the primary goal in writing religious-sufistic masnavis is to inform, educate and train the disciple on the path of Sufism. In this regard, many texts were written in Persian and Turkish by Turkish poets, especially Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī's Mathnawī. Among these, there are works written in Turkish such as Garibnāme, Vesīletü’n-necāt, Hüsn ü Aşk, as well as translations of works previously written in Persian such as Pendnāme, Gülistān, Mahzenü’l-esrār, Matlau’l-envār. It is a known fact that in the literature of the Ottoman period, in addition to the Turkish poetic and prose works called "Tuhfe" and dealing with sufism, there were also works such as dictionaries and biographies that were not of a sufi nature. There are many manuscript copies of the masnavi called Tuhfetü’l-uşşāk, which was written in Persian in verse by a Mevlevi dervish with the pseudonym of Halīlī, who is understood to have lived in the 15th century, in order to guide those who enter the path of Sufism, and there is also an academic study on the work. The subject of this study is a 705-couplet verse translation of Halīlī ’s Tuhfetü’l-uşşāk, written with the aruz pattern “Fâilâtün, fâilâtün, fâilün” by an unknown translator. In the study, the works written with the name Tuhfe in the Ottoman literary tradition were briefly mentioned, and then information was given about Halīlī and his Persian mesnevi called Tuhfetü’l-uşşāk. By comparing the masnavis named Tuhfetü’l-uşşāk written by eight poets (Hamdullah Hamdī, Üsküplü Atā, Kasimī, Gelibolulu Mustafa Ālî, Neşātī, Nefī, Niyāzī-i Mısrī and Şems-i Hayālī) between the 15th and 19th centuries, the similar and different aspects of the verse translation are revealed and information is also given about its harmony with the source text. At the end of the study, an evaluation was made regarding the language and style features of the text, the transcription of which was also given. It is understood that the verse translation included in a collection in the Turkish Manuscripts collection of the Mawlānā Museum is largely faithful to the source text. In addition, it can be said that this mesnevi translated into Turkish is an important work in terms of the place and influence of the Mevlevi tradition in Turkish sufi literature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Sufi Mathnawis
• Halīlī
• Tuhfetü’l-uşşāk
• Poetic Translation

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmaîl b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs amme’ş-tehera mine’l-Ehâdîsi alâ Elsineti’n-nâs. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1997.
2. Alıcı, Lütfi. Halîlî-i Mar‘aşî Divançe ve Etvar-ı Seb’a. Kahramanmaraş: Ukde Yayınları, 2010.
3. Ali el-Kari, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Sultan Muhammed, 1014/1606. Mirkatü’l-mefatih şerhu Mişkati’l-mesabih : el-ehâdîs : 1-280. thk. san’ feharise: Sıdki Muhammed Cemil el-Attar thr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1992. https://katalog.isam.org.tr/yordam/?p=1&alan=kunyeDemirbasKN_str&q=0137684
4. Al-Shaman, Mes’ad S. “Hamdullah Hamdî’nin Tuhfetü’l-Uşşâk Adlı Mesnevisi”. Türklük Bilgisi Araştırmaları, Journal of Turkish Studies (JTS) Fahir İz Armağanı II 15 (1991), 169-256.
5. Ayçiçeği, Bünyamin. “Bûsîrî (ö. 696/1297 ?)’nin Kasîdetü’l-Bürde’sinin Diyarbakırlı Mehmed Said Paşa (ö. 1308/1892) Tarafından Yapılan Mensur ve Manzum Tercümesi”. Di̇van Edebi̇yatı Araştırmaları Dergi̇si̇ 15/15 (2015), 129-204.
6. Bilgin, A. Azmi. Türk Tasavvuf Edebiyatı Makaleleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
8. Bursalı Mehmed Tâhir. Osmanlı Müellifleri. ed. Mustafa Çiçekler. haz. M. A. Yekta Saraç. 3 Cilt. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), 2016.

9. Gelibolulu Mustafa Âlî. Tuhfetü’l-uşşâk. haz. İsmail Hakkı Aksoyak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
10. Gölpınarlı, Abdülbâki. Mevlâna Müzesi Yazma Eserler Kataloğu IV. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994.
11. Güleç, İsmail. Türk Edebiyatında Mesnevî Tercüme ve Şerhleri. İstanbul: Pan Yayıncılık, 1. Baskı., 2008.
12. Gürbüz, İncinur Atik. Kâsimî Tuhfetü’l-uşşâk. Ankara: Grafiker Yayınları, 2019.
13. Halîlî-i Mevlevî. Tuhfetü’l-uşşâk, ts. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/319846
14. Halîlî-i Mevlevî. Tuhfetü’l-uşşâk, ts. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/240709
15. Irakî, Ebî Bekr b. İbrâhîm. Tahrîcü’l-İhyâ. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005.
16. İsfahânî, Ebû Nu‘aym Ahmed b. ‘Abdullah b. İshâk el-. Hilyetu’l-Evliyâ’ ve Tabakâtu’l-Asfiyâ’. 10 Cilt. Kahire-Beyrut: Mektebetü’l-Hâncî-Dâru’l-Fikr, 1996.
17. Kartal, Ahmet. Doğu’nun Uzun Hikayesi Türk Edebiyatında Mesnevi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınevi, 3. Basım, 2018.
18. Kartal, Ahmet. Hakikate Düşen Gölge Türk Fars Edebi İlişkileri. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınevi, 2019.
19. Kartallıoğlu, Yavuz. Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
20. Kâtip Çelebi. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn. haz. M. Şrafeddin Yaltkaya, Kilisli Rifat Bilge. Beyrut: Mektebetü’t-Târîḫi’l-ʿArabî ve Dâr İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1941.
21. Kaya, Bayram Ali. Tekke Kapısı Yenikapı Mevlevîhânesi’nin İnsanları. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2012.
22. Kılıç, Mahmud Erol. Sufi ve Şiir Osmanlı Tasavvuf Şiirinin Poetikası. İstanbul: Sufi Kitap, 2017.
23. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît. ed. Koç Mustafa. haz. Mustafa Koç, Eyyup Tanrıverdi. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
24. Neşâtî. Hilye-i Enbiyâ Peygamberlerin Özellikleri (İnceleme-Metin). haz. Bayram Ali Kaya. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları, 2022.
25. Neşâtî. Tuhfetü’l-uşşâk (İnceleme-Metin Çeviri). haz. Gülçiçek Akçay. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2020.
26. Özdemir, Ramazan Tugay. “Türk Edebiyatında Tespit Edilen Tuhfetü’l-uşşâk Mesnevileri Üzerine Bir Değerlendirme”. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 41 (2025), 170-186. https://doi.org/10.20875/makusobed.1635544
27. Öztürk, Erdem. “Molla Câmî’den Kaynaklarda Zikredilmeyen Bir Tercüme İbrahim İbn Hızır Es-Sirozî’nin Alâ’imü’n-nübüvve’si”. Sufi Araştırmaları - Sufi Studies 6/11 (2015), 15-30.
28. Özyıldırım, Ali Emre. Hamdullâh Hamdî ve Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1999.
29. Salâhî, Abdullah. Terceme-i Gülşen-i Tevhîd. Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi, Türkçe Yazmaları, 7752, 190 vr.
30. Şemseddin Sâmi. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1989.
31. Şeyh Abdullâh Salâhaddîn-i Uşşâkî - Şeyh Abdurrahmân Sâmî-yi Uşşâkî. Tuhfetü’l-Uşşâkiyye: Uşşâkî Sâliklerinin Âdâbı (Tuhfetü’l-ʿuşşâkıyye). haz. Mahmud Erol Kılıç. İstanbul: Sufi Kitap, 2. Baskı., 2020.
32. Şıra, Hüseyin. Abdullah Salahâddin Uşşâkî’nin Terceme-i Gülşen-i Tevhîd’i (İnceleme-metin). Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
33. Şıra, Hüseyin. “Kaynak Metne Sadık Bir Tercüme: Salâhî’nin Terceme-i Gülşen-i Tevhîd’deki Çeviri Tutumu”. Tetkik 7 (Mart 2025), 9-25. https://doi.org/10.55709/tetkik.1593154
34. Temiz, Mehmet Enes. Halîlî ve Tuhfetü’l-Uşşâk Adlı Mesnevîsi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
35. Temiz, Mehmet Enes. “Halîlî ve Tuhfetü’l-Uşşâk Adlı Mesnevîsi”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 36 (2016), 279-296. https://doi.org/10.21497/sefad.285240
36. Türkmen, Seyfullah. Uşşâk-nâme Üzerinde Dil İncelemesi. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
37. Üsküplü Atâ. Tuhfetü’l-uşşâk. haz. İsmail Hakkı Aksoyak. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2017. Yazar, Sadık. “Bakir Bir Araştırma Sahası Olarak Osmanlı Tercüme Geleneği”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 60/1 (2020), 153-178.
38. Yazar, Sadık. “İslam Düşünce Geleneğinde Metin Üretim Türleri”. İslam Düşünce Atlası. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2017. https://islamdusunceatlasi.org/booksmap
39. Defter-i Dervişân Yenikapı Mevlevîhânesi Günlükleri. haz. Bayram Ali Kaya, Sezai Küçük. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2011.