Hâkim Senâî'nin Felekler Anlayışının Mi'râciyye Yazımına Etkisi (Şeyhoğlu Mustafa Örneği)

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 305 - 314, 30.12.2025

Zeynep Özel

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1775316

Öz

Hz. Peygamber yüz yıllardır İslâmî Edebiyata ilham olan önemli bir kaynaktır. XI. yüzyıldan itibaren Türk İslâm edebiyatının gelişim sürecinde Kur’an-ı Kerim ve hadislerden alınan ilhâm ile pek çok eser telif edilmiştir. Bu geleneğin bir sonucu olarak, Hz. Peygamber’in mi‘râcını anlatan müstakil eserlerin yanı sıra divânlarda ve mesnevîlerin tertibinde mi‘râciyye bölümlerine de yer verilmiştir. Ayrıca faklı konularda yazılmış bir çok müstakil eserin içinde de mi‘raciyye bölümleri dikkat çekmektedir. İslâm Edebiyatı alanında tespit edebildiğimiz, bir mesnevînin içinde yer alan ilk mi’râciyye Fars Edebiyatında tasavvuf şiirinin babası olarak da anılan Hakîm Senâî’nin (ö.1131) Hadîkât’ül-Hakîkâ (İlâhî-nâme) adlı eserinde yer alan mi‘râciyyesidir. Daha sonra özellikle Fars ve Türk şairler bu geleneği devam ettirerek eserlerinde tevhid ve münacat bölümünden sonra mi‘râciyye bölümüne de yer vermeye başlamışlardır. Bu çalışmamızda Klasik Türk Edebiyatı Anadolu sahası şairleri arasında mesnevîsinde müstakil bir mi’râciyye bölümüne yer veren ilk şairlerden olan Şeyhoğlu Mustafa’nın Hurşîd-nâme adlı eserinde bulunan mi‘râciyyesindeki felekler bölümünde, Hakîm Senâî’nin etkisine yer verilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Mi'râciyye , Felekler , Hakim Senâî , Şeyhoğlu Mustafa

Kaynakça

• Arslan, Mehmet, “Manzum Mi’râciyeler ve Mi’râcnâmeler,” Osmanlı Kültür Ortamında Miraç ve Yolculuk Durakları: Edebiyatta, Müzikte ve Resimli Elyazmalarında Miraç ve İslamın Üç Kutsal Şehri, editörler: Ayşe Taşkent ve Nicole Kançal-Ferrari, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021, c.1, s.119-143.
• Âşık Paşa, Garîb-nâme, haz. Kemal Yavuz, İstanbul: Türk Dil Kurumu, 2000.
• Ayçiçeği, Bünyamin, Behiştî Ahmed Sinân’ın (H.917/M. 1511-12) İskender-nâmesi, (İnceleme- Metin), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, 2017.
• Aydın, Cengiz ve Gülseren, “Batlamyus”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, 1992, C.5, s.192-196.
• Çorak, Reyhan, Münîrî'nin (öl.1521?) Manzum Siyer-i Nebî'si, Cilt 2-3 (inceleme-metin), Türkiyat Araştırma Enstitüsü, Eski Türk Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2010.
• Ebü’l-Ata Kemalüddin Mahmud b. Ali b. Mahmud Hace-i Kirmani, Gül u Nevruz, ihtimam: Kemal Ayni, Tahran, Müessese-i Mütalaat ve Tahkikat-ı Ferhengi, h.ş. 1370.
• Ebu'l-Mecd M. Hakîm Hasan b. Adem Senâî, Hadîkatu’l-hakîkâ, tah: Mohammad Jafar Yahaghi ve Seyyid Mehdî Zergânî, Tahran: İntişârât-i Sohen, h.ş.1397.
• El Mısrî, Hüseyin Mücib, El-İsrâ ve’l-mi‘râc fi‘ş-şi‘ri’l-Arabî ve’l-Farsî ve’t-Türkî ve’l-Urdî, Kahire: Ed-Dârü’s-Sekafiyye li’n-Neşr, 2005/1426.
• Emir Hüsrev-i Dihlevî, Hamse-i Emir Hüsrev, tsh: Emir Ahmed Eşrefî, Tahran: İntişârât-i Şakâyik, h.ş.1362.
• Güneş, İsa, Şeyhoğlu Mustafa’nın Hurşîd-nâme Mesnevisinin Fransa Ulusal Kütüphanesi Trc 314 Numaralı Nüshası (İnceleme, Metin, Tıpkıbasım), Aksaray Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Hakîm Hakâni-yi Şirvânî, Tuhfetü’l-Irakeyn, tsh: Yahya Karib, Tahran: Kitabfuruş-i İbn Sina, h.ş.1333.
• Harman, Ömer Faruk, “İdrîs”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, 2000, C.21, s.479.
• İbn Hacer Askalanî ve Suyutî, el-İsrâ’ ve’l-mi’râc, thk: M. Abdulkerim Kadi, Darü’l-Hadis, Kahire, 1989.
• Kadı İyaz, Şifa-i Şerif, tetkik: A.Fikri Yavuz, çev. Naim Erdoğan, Hüseyin S. Erdoğan, İstanbul: Çile Yayınları, 1977.
• Kutluer, İlhan, “Felekler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul TDV Yayınları, c.12, 1995, s.303.-305.
• Nizâmî-yi Gencevî, Mahzenü’l-Esrâr, tsh: H. Vahîd-i Destgerdî, Tahran. Ketâbfuruşi-i İbn Sinâ, h.ş. 1334.
• Onay, Ahmet Talât, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, haz. Cemal Kurnaz, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1996.
• Özel, Zeynep, “Farsça ve Türkçe Mesnevîlerde Mi‘râciyyeler”, Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
• Polat, Arzu, Behiştî Sinân’ın (H.917/M. 1511-12) Mihr ü Müşterî Adlı Mesnevîsi, (İnceleme- Metin), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, 2017.
• Safa, Zebihullâh, Tarih-i Edebiyat Der İrân, Tahran: İntişârât-i Firdovs, Çap-ı Dehum, h.ş. 1369.
• Salmânî, Mahdî, “Sefer-i Ruhanî-yi Senâî vu Ebu’l-alâ”, Pejuheşnâme-i Zebân-ı Edebîyat-ı Farsî, s.4, Zamistan 1377.
• Şeyhoğlu Mustafa, Hurşîd-nâme, (İnceleme-Metin- Sözlük-Konu Dizini), Haz. Hüseyin Ayan, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1979.
• Yavuz, Kemal, “Şeyhoğlu”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, 2010, c.39, s.88.
• Yavuz, Salih Sabri, “Mi‘râç”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları, 2020, c.30, s.133.