MÜEZZİN-ZÂDE’NİN DEVLETÜ’L-UŞŞÂK ADLI ESERİNDE MUHAMMEDİYE ETKİSİ

Öz

Türk edebiyatında yazıldığı dönemden itibaren kutsal metinlerin dışında toplumun hüsnükabulüne mazhar olmuş ve geniş kitleler tarafından asırlardır okunan şaheserlerin varlığı bilinmektedir. Süleyman Çelebi’nin (öl. 825/1422) Vesîletü’n-Necât’ı ile Yazıcıoğlu Mehmed’in (öl. 855/1451) Muhammediye’si bu tür kitapların başında gelmektedir. Bu eserlerin rağbet görmesinin temel nedeni Anadolu’da Hz. Muhammed’e karşı duyulan samimi/saf sevgidir. 853/1449 yılında yazımı tamamlanan Muhammediye’nin mevlid gibi çeşitli saiklerle halk arasında okunduğu bilinmektedir. Eser mevlid metinlerinde yer alan bütün bölümleri ihtiva etmekle beraber hacimli bir kitap olması hasebiyle siyer-i nebiye dair muhtelif konuları da havidir. Yazıcıoğlu, arkadaşlarının ısrarı ve mana âleminde Hz. Muhammed’in emriyle bu eseri kaleme aldığını belirtir. Hz. Muhammed’in hayatına dair bazı safhaların anlatıldığı bu kurucu metin yazıldığı zamandan itibaren kendisinden sonraki birçok esere kaynaklık etmiş ve ona benzer kitapların yazılmasına vesile olmuştur. Muhammediye’yi kaynak olarak kullanan müelliflerden biri de Müezzin-zâde’dir. Şairin 1045/1635-36 yılında kaleme aldığı Devletü’l-Uşşâk adlı manzum eseri muhteva ve şekil açısından Muhammediye ile benzer hususiyetlere sahiptir. Eserde işlenen konu başlıklarının yanı sıra Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait kelime ve eklerin kullanımında Muhammediye’nin etkisi vardır. Özellikle lafız ve mana bakımından benzer beyitlerin yer alması Muhammediye’den temel kaynak olarak istifade edildiğini göstermektedir. 17. asır mevlid geleneği içerisinde yazılan eserde Muhammediye’nin şekil ve muhteva açısından tesiri önem arz etmektedir. Bu çalışmada Müezzin-zâde hakkında bilgi verildikten sonra Devletü’l-Uşşâk ile Muhammediye arasındaki şekil ve muhteva benzerlikleri üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Mevlid
• Muhammediye
• Devletü’l-Uşşâk.

Kaynakça

1. Âşık Çelebi. Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, 3 Cilt. haz. Filiz Kılıç, İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2010.
2. Beğenmez, Nuh Mustafa-Tavukçuoğlu, Orhan Kemâl. “Kaygulu Halil Efendi'nin Hâdi'l-uşşâk Adlı Eserinde Muhammediye Etkisi”. Rize İlahiyat Dergisi 28 (2025), 295-312. https://doi.org/10.32950/rid.1609150
3. Cerrahoğlu, İsmail “Kelbî, Muhammed b. Sâib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/205-206. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
4. Çalka, Mehmet Sait. “Yazıcıoğlu Mehmed’in Muhammediye’sinde Dinî ve Edebî Kaynaklar”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi (OMAD) 5/12 (2018), 33-43. https://doi.org/10.17822/omad.2018.98
5. Çalka, Mehmet Sait. “Yazıcıoğlu Mehmed’in Muhammediye’sine Yazılmış Bir Nazire: Yûsuf Bin Sultan Şah’ın Muhammediye’si”. Hikmet 4/8 (2018), 65-83. https://doi.org/10.28981/hikmet.414229
6. Çelebioğlu, Âmil. Yazıcıoğlu Mehmed Muhammediye, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
7. Doğan, Ahmet-Koyuncu, Fatih. “Müezzin-zâde’nin Devletü’l-Uşşâk Adlı Eserinde Manzum Hadis Tercümeleri” Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü 25. Yıl Armağan Kitabı, ed. Salahaddin Bekki vd. 55-77. Erzurum: Fenomen Yayıncılık, 2024.
8. Doğan, Ahmet-Koyuncu, Fatih. Müezzin-zâde Devletü'l-Uşşâk. Çanakkale: Paradigma Yayınları, 2023.

9. Hatiboğlu, İbrahim. “Mesâbîhu’s-sünne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/258-260. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
10. Hatiboğlu, İbrahim. “Meşâriku’l-envâri’n-nebeviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/361-362. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
11. Köksal, M. Fatih. Mevlid-nâme. Ankara: TDK Yayınları, 2011.
12. Köksal, M. Fatih. Süleyman Çelebi ve Vesîletü’n-Necât. Ankara: TDK Yayınları, 2022.
13. Latîfî. Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. haz. Rıdvan Canım. Ankara: AKMB Yayınları, 2000.
14. Mecdî Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik. haz. Bilal Alpaydın - Fatih Odunkıran. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2022.
15. Uğur, Abdullah. “Ekberî Düşüncenin Yaygınlaşmasında Bir Araç Olarak Edebiyat: Mevlid, Muhammediye ve Envârü’l-Âşıkîn” Osmanlı’da İlm-i Tasavvuf, ed. Ercan Alkan vd. 83-102. İstanbul: İsar Yayınları, 2018.
16. Uzun, Mustafa İsmet. “Türkçe Siyer Kitapları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37/324-326. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
17. Vanlı, Murat. "Muhammediye (Yazıcıoğlu Mehmed Efendi)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim Tarihi: 31 Ağustos 2025. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhammediye-yazicioglu-mehmed-efendi.
18. Yılmaz, Mehmet. “Hz. Fâtıma’nın Allah Resûlü’ne Mersiye Şiirleri”, AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2020), 711-731.
19. Yılmaz, Mehmet. Kültürümüzde Ayet ve Hadisler. İstanbul: Kesit Yayınları, 2013.