“N’ola İbrâhîm’in Oda Yanmak ise Âdeti”: Pargalı İbrahim Paşa’nın Mısır’dan Kanuni Sultan Süleyman’a Gönderdiği Manzum Mektubu ve Kanuni’nin Cevabı

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 104 - 125, 30.12.2025

Büşra Çelik

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1775494

Öz

Pargalı İbrahim Paşa (ö. 1536), askerî ve siyasî başarılarının yanı sıra pek çok şair ve âlimi himaye ederek Osmanlı kültür hayatının gelişmesine önemli katkı sağlamış bir devlet adamıdır. Sultan Süleyman’ın (ö. 1566) kendisine gösterdiği olağanüstü iltifatlar -Atmeydanı’nda görkemli bir saray inşa ettirmesi, teamüllere aykırı bir şekilde sadrazamlığa getirmesi ve padişahlara yakışır bir düğün tertip etmesi- Paşa’nın ne denli “makbul”ü olduğunu vurgulasa da diğer taraftan pek çok düşman kazanmasına da sebep olmuştur. Paşa’nın muhaliflerinden olan ve sadrazam olmayı bekleyen Hain Ahmed Paşa’nın (ö. 1524) Mısır Beylerbeyi iken Osmanlı Devleti’ne karşı isyan etmesi İbrahim Paşa’nın Mısır seferini (1524-25) gündeme getirmiştir. Bölgede bozulan düzeni tekrardan tesis etmek için neredeyse bir yıl boyunca Mısır’da kalan İbrahim Paşa, Kanûnî Sultan Süleyman’a oldukça lirik ve otobiyografik unsurlar barındıran murabba nazım şeklinde manzum bir mektup kaleme almıştır. İbrahim Paşa İstanbul’a dönmeden payitahta dönmeyeceğini bildiren Kanûnî ise Paşa’nın söz konusu mektubuna bir nazire yazarak muhabbetlerinin sürdüğünü ifade etmiştir. Bununla birlikte, söz konusu şiire devrin önde gelen şairlerinden Hayâlî (ö. 1557) ve Zâtî (ö. 1546) de birer nazire yazarak şiirin etki alanını genişletmişlerdir. Makalenin ilk bölümünde, İbrahim Paşa’nın hayatı ve sadrazamlık süreci, Kanûnî Sultan Süleyman ile münasebeti çerçevesinde ele alınacak; ardından söz konusu şiirlerin tarihî, edebî ve siyasî bağlamları incelenerek Osmanlı edebiyatındaki yeri tespit edilecektir.

Anahtar Kelimeler

Makbul/Pargalı İbrahim Paşa , Kânûnî Sultan Süleyman , manzum mektuplar , Mısır , Hain Ahmed Paşa.

“Whaf if Ibrahim’s Habit is to Burn in Fire": The Poetic Letter Sent by Pargalı Ibrahim Pasha from Egypt to Kanuni Sultan Suleiman and the Kanuni’s Response

Öz

Pargalı İbrahim Pasha (d. 1536) was a statesman who, in addition to his military and political achievements, made significant contributions to the development of Ottoman cultural life by patronizing numerous poets and scholars. The exceptional favors extended to him by Sultan Suleiman (d. 1566) -including the construction of a grand palace at Atmeydanı, his appointment to the office of grand vizier in deviation from established custom, and the organization of a wedding of princely scale- attest to the extent of his recognition as a makbul (favored) statesman. Nonetheless, such privileges simultaneously resulted in the accumulation of considerable opposition. One of his adversaries, Hain Ahmed Pasha (d. 1524), who had anticipated his own appointment to the grand vizierate, instigated a rebellion against the Ottoman state during his tenure as Beylerbeyi of Egypt, prompting Ibrahim Pasha's Egyptian campaign (1524-25). Ibrahim Pasha, who spent nearly a year in Egypt to reestablish the region's deteriorating order, penned a verse letter to Suleiman the Magnificent, a verse in the form of a murabba verse, containing both lyrical and autobiographical elements. Suleiman, who declared that he would not return to the capital until Ibrahim Pasha returned to Istanbul, wrote a verse to the Pasha's letter, indicating their ongoing friendship. Furthermore, Hayâlî (d. 1557) and Zâtî (d. 1546), two of the period’s leading poets, also wrote a poetic letter to the poem, broadening its reach. The first section of this article will examine Ibrahim Pasha’s life and his tenure as Grand Vizier within the framework of his relationship with Suleiman the Magnificent. Subsequently, the poems’ historical, literary, and political contexts will be examined to determine their place in Ottoman literature.

Anahtar Kelimeler

Maqbul/Pargalı İbrahim Pasha , Suleiman the Lawgiver , poetic letters , Egypt , Hain Ahmed Pasha.

Kaynakça

• ADALIOĞLU, Hasan Hüseyin. (1990). Muhyiddin Cemâlî’nin Tevârîh-i Âl-i Osman’ı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
• AKGÜN, Ahmet. (1994). Hoca-zâde Mehmed Efendi’nin İbtihâcü’t-Tevârîh’i. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi.
• AKSOYAK, İsmail Hakkı. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• ALTUN, Mustafa. (2017). Sî-nâme-i Hümâmî. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• AMBROS, Edith Gülçin. (2014). “Geleneksel “Ben” ile Bireysel “Ben” Çelişkisi ve Gelibolulu Mustafa Âlî”, Gelibolulu Mustafa Âlî Çalıştayı Bildirileri 28-29 Nisan 2011, Hzl. İsmail Hakkı Aksoyak, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 65-73.
• BRAGADİN, Pietro. (1855). “Sommario Della Relazione Di Pietro Bragadin Bailo A Costantinopoli”, Le Relazioni Degli Ambasciatori Veneti Al Senato, Ed. Eugenio Alberi, Firenze: Societa Editrice Fiorentina.
• CLOT, Andre. (2012). Suleiman the Magnificent. Saqi Books.
• ÇAKIR, Ömer. (2005). Türk Edebiyatında Mektup. Ankara: Gazi Üniversitesi, Doktora Tezi.
• ÇELİK VURAL, Büşra. (2021). Hayâlî Bey Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri). (Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Doktora Tezi.
• ÇELİK, Büşra. (2015). Topkapı Saray Kütüphanesi Revan No: 1969’da Kayıtlı Mecmû’a-i Eş’âr (vr. 1-168) (İnceleme-Metin). Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
• DANİŞMEND, İsmail Hâmi. (1971). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi II. Cilt, İstanbul: Türkiye Yayınevi.
• DEMİR, Mahmut. (2014). “Makbûl İbrahim Paşa’nın Veziriazamlığı ve Mısır’daki Faaliyetleri”, MJH: Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 4/1. 97-114.
• DEMİRTAŞ, Funda. (2009). Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Doktora Tezi.
• DONUK, Suat. (2024). Künhü’l-Ahbâr 4. Rükün, 5. Cilt, Müellifi: Gelibolulu Âlî. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• EMECEN, Feridun. (2000). “Makbul İbrahim Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 21: 333-335. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• EMRE, Side. (2015). “Anatomy of a Rebellion in Sixteenth-Century Egypt: A Case Study of Ahmed Pasha’s Governorship, Revolt, Sultanate, and Critique of the Ottoman Imperial Enterprise”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 46. 77-129.
• ERSOY, Ersen. (2007). “XVI. Yüzyıl Şâiri Firâkî ve Manzum Bir Mektubu, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 16. 121-134.
• ERTAYLAN, İsmail Hikmet. (2015). Sultan Cem. İstanbul: Alfa Yayınları.
• GIYNAŞ, Kamil Ali. (2017). Pervâne Bey Mecmuası. Müellifi: Pervâne b. Abdullah. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• GÖKBİLGİN, Tayyip. (1964). “İbrahim Paşa, Pargalı, Frenk, Makbûl, Maktûl”. İslam Ansiklopedisi, 5: 908-915. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• GÖLPINARLI, Abdülbaki. (1964). “Hurufîlik ve Mîr-i Âlem Celâl Bik’in Bir Mektubu”, Türkiyat Mecmuası, 14. 93-110.
• GÜRBÜZ, Mehmet. (2018). Sultân-ı Hûbâna Münâsib Eş’âr. Müellifi: Kâbilî. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• İNAN, Göker. (2019). Târîh-i Âl-i Osmân, Müellifi: Matrakçı Nasuh. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• KAPLAN, Yunus. (2019). “Nakkaş Sâ’î’nin Edirne’den İstanbul Şuarasına Gönderdiği Manzum Mektup”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 5-11. 53-76.
• KAYA, İ. Güven. (2007). “Eski Türk Edebiyatında Manzum Mektup Türü ve Pare Pare Ahmet Çelebi ile Lamiî Arasında Manzum Mektuplaşma, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, XXXII. 115-126.
• KILIÇ, Filiz. (2018). Meşâ῾irü᾽ş-Şu῾arâ. Müellifi: Âşık Çelebi. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• KÖKSAL, Mehmet Fatih. (2019). “XVI. Yüzyılda Yaşamış Üç Şairin Hezliyat Tarzında Manzum Mektuplaşmaları”, Prof. Dr. Mehmet Arslan’a Armağan içinde. Ed. Hakan Yekbaş. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
• KÖKSAL, Mehmet Fatih. (2017). Mecma‘u’n-Nezâ’ir. Müellifi: Edirneli Nazmî. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• KÖKTEKİN, Kâzım. (2013). Yusûf Emirî Dehnâme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• KURTOĞLU, Orhan. (2017). Zâtî Dîvânı (Gazeller Dışındaki Şiirler), Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• KUT, Günay ve Nimet BAYRAKTAR. (1984). Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• KUT, Günay. (1973-74). “Gazâlî’nin Mekke’den İstanbul’a Yolladığı Mektup ve Ona Yazılan Cevaplar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 21-22. 223-252.
• LAMARTİNE, A. De. (1991). Cihan Hakimiyeti- Türkiye Tarihi, Hzl. M. R. Uzmen, İstanbul: Tercüman Yayıncılık.
• LANE, Edward William. (1865). An Arabic-English Lexicon. London: Williams and Norgate.
• LOKMACI, Süleyman. (2015). “Solak-zâde Tarihi'nin Tahlili ve Metin Tenkidi”, (Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi).
• ORGUN, Zarif. (1939). “İbrahim Paşa Sarayı”, Arkitekt, 99-100. 55-59.
• ÖZCAN, Abdülkadir. (1989). “Hain Ahmed Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2: 113. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• ÖZTÜRK, Necdet. (1991). Hadîdî Tevârih-i Âl-i Osmân (1299-1523), Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1991.
• ÖZTÜRK, Uğur. (2013). “Mecmû‘a-ı Eş‘âr (Muallim Cevdet K.479) (İnceleme-Tenkitli Metin). (Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi.
• PEÇUYLU İBRAHİM. (1283). Târîh-i Peçevî, Matbaa-i Âmire.
• SELÇUK, Bahir. (2015). “Kanunî’nin Şah Tahmasb’ın Gazeline Cevabı”. SOBİDER, Sosyal Bilimler Dergisi/ The Journal of Social Science, II- 2. 203-210.
• SETTON, Kenneth M. (1984). The Papacy and The Levant (1204-1571). Philadelphia: The American Philosophical Society.
• SEVERCAN, Şefaettin. (1996). Tevârîh-i Âl-i Osman- X. Defter. Müellifi: Kemal Paşa-zâde. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• SUNGURHAN, Aysun. (2017). Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Müellifi: Kınalızâde Hasan Çelebi. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• SÜRELLİ, Bahadır. (2014). “Divan Şairlerinin Kurgulanmış Benlikleri Olarak Mahlaslar”, Kitaplara Vakfedilen Bir Ömre Tuhfe: İsmail E. Erünsal’a Armağan: Edebiyat ve Tasavvuf-Kütüphanecilik ve Arşivcilik, II. Cilt içinde. Hzl. Hatice Aynur vd. İstanbul: Ülke Armağan Yayınları.
• ŞAHİN, Kaya. (2014). Kanuni Devrinde İmparatorluk ve İktidar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• TANRIBUYURDU, Gülçin. (2018). Kalkandelenli Mu'îdî Dîvânı. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• TOPAL, Seyid Ali. (2018). Celalzâde Salih Çelebi’nin Tarih-i Sultan Süleyman İsimli Eseri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi.
• TURAN, Ebru. (2007). The Sultan’s Favorite: İbrahim Pasha And The Making of the Ottoman Universal Sovereignty in the Reign of Sultan Süleyman (1516-1526). USA: Chicago Üniversitesi, Doktora Tezi.
• UZUN, Süreyya. (2011). Üsküdarlı Aşkî Divanı Tenkitli Metin, Nesre Çeviri ve 16. yy. Osmanlı Hayatının Divandaki Yansımaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi II. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi.
• ÜST, Sibel. (2018). Edirneli Nazmî Dîvânı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları.
• YAVUZ, Kemal ve Orhan YAVUZ. (2016). Muhibbî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• YAZAR, Sadık. (2021). “Hasîbî Mahlaslı Rüstem Paşa-zâde Hüseyin Efendi’nin Mısır’dan İstanbul’daki Yârâna Gönderdiği Manzum Mektubu”. Prof. Dr. M. Fatih Köksal’a Armağan içinde. Ed.: Giyasi Babaarslan, vd. Ankara: DBY Yayınları.
• YÜCEL, Yaşar ve Ali SEVİM. (1991). Osmanlı Klasik Döneminin Üç Hükümdarı Fatih-Yavuz-Kanuni. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• ZEN, Pietro. (1855). “Sommario Della Relazione Di Pietro Zen”, Le Relazioni Degli Ambasciatori Veneti Al Senato, Societa Editrice Fiorentina