TEZKİRELERDE TEZKİRECİLER: 17 ve 18. YÜZYIL ÖRNEKLERİ

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 471 - 485, 30.12.2025

Ömer Faruk Yiğiterol

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1776095

Öz

Şuara tezkireleri, klasik Türk edebiyatında hem biyografik hem de edebî açıdan büyük önem taşımaktadır. Anadolu sahasında XVI. yüzyılla birlikte örnekleri görülen bu edebî tür, XX. yüzyıla gelindiğinde dikkate değer bir yekûna ulaşmıştır. Türk edebiyatında kırka yakın örneği bulunan tezkirelerin en belirgin vasfı, şairlerin hayatlarına dair birer biyografik kaynak olmalarıdır. Bununla beraber, tezkirelerin işlevi yalnızca biyografiyi aktarmakla sınırlı değildir. Dibacelerde ortaya konan şiir poetikaları, şairlere dair kaydedilen sayısız anekdot ve hikâye, dönemin edebî muhitlerine ilişkin bilgiler, şiir örnekleri ve şairler ile eserleri hakkında dile getirilen tenkitler, bu türün öne çıkan mühim özellikleri arasında yer alır. Bu çalışma, söz konusu özelliklerden biri olan tenkit boyutuna odaklanmaktadır. Buradaki tenkitten maksat, tezkire yazarlarının meslektaşları olan diğer tezkirecilere yönelik tutum ve değerlendirmeleridir. Bu çalışmada, ilgili yüzyıllarda kaleme alınmış on yedi şair tezkiresi incelenmiş; bunların içerisinden tezkirecilere dair doğrudan değerlendirme içeren on beş metin tespit edilmiştir. Ancak bu metinlerin bir kısmı, tenkitten ziyade bilgi verme amacı taşımaktadır. Bu örnekler doğrudan eleştiri olarak değil, tezkirecilerin meslektaşlarına bakışını yansıtan ifadeler olarak değerlendirilmiştir. Tezkirecilerin birbirlerine dair bakış açıları ise müspet, menfi ve tarafsız olmak üzere üç kategori üzerinden tahlil edilmiş; böylelikle tezkire geleneği içerisindeki eleştirel tavrın/edebî tenkidin mahiyeti belli bir yönüyle ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Biyografi , Şuara Tezkiresi , Eleştiri. , Edebî Tenkit

Kaynakça

• Abdulkadiroğlu, Abdulkerim. İsmail Beliğ Nuhbetü’l-Âsâr Li-Zeyli Zübdetü’l-Eş‘âr. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1985.
• Açıkgöz, Namık. “Riyâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/144-145. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Akgül, Ahmet. XVI ve XVII. Yüzyıl Osmanlı Şair Tezkirelerinde Anekdot-Zihniyet İlişkisi. Konya: Çizgi Kitabevi, 2019.
• Altuner, Nuran. “Safâyî Mustafa Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/444-445. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Altuner, Nuran. Safayi ve Tezkiresi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 1989.
• Azîz-zâde Hüseyin Râmiz. Âdâb-ı Zurafâ. ed. Sadık Erdem. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
• Bilkan, Ali Fuat. “Divan Edebiyatında Tenkit”. Millî Kültür 54 (1986), 11.
• Çapan, Pervin. “Zâtî Dîvânı’nda Edebî Tenkid Ve Değerlendirmeler”. Muğla Üniversitesi SBE Dergisi 8 (2002).
• Çıpan, Mustafa. “Belîğ, İsmâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/415-416. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Demirtaş, Faruk Kadri. “XVII. Asır Şairlerinden Edirneli Güftî ve ’ ‘Teşrîfât-üş-Şüerâ’’sı”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 2/3-4 (1948), 193-222.
• Donuk, Suat. “İsmail Belîğ’in Güldeste-i Riyâz-ı İrfân Adlı Eseri Hakkında Yeni Bilgiler”. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi 55 (01 Eylül 2016), 465-478.
• Erdem, Sadık. Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1994.
• Güftî. Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ. ed. Kâşif Yılmaz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019.
• İsen, Mustafa. Künhü’l-Ahbârın Tezkire Kısmı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1994.
• İsen, Mustafa vd. Şair Tezkireleri. Ankara: Grafiker Yayınları, 5. Basım, 2018.
• İsen, Mustafa. “Tezkireler Sadece Biyografi Kaynakları Değil Aynı Zamanda Eleştiri Tarihimizin De Kaynaklarıdır”. İlmi Araştırmalar Dergisi 10 (2000), 157-160.
• Kaplan, Fahri. Klasik Türk Edebiyatı Eleştiri Terimleri Sözlüğü. İstanbul: DBY Yayınları, 2021.
• Kayabaşı, Bekir. Kaf-zade Fa’izi’in Zübdetü’l-Eş’arı. Malatya: İnönü Üniversitesi, Doktora Tezi, 1997.
• Kesik, Beyhan. “Güftî’nin Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâsı’nda Mizahî Unsurlar”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 1/2 (12 Kasım 2015), 2-9.
• Kılıç, Filiz. “Edebiyat Tarihimizin Vazgeçilmez Kaynakları: Şair Tezkireleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 10 (01 Eylül 2007), 543-564.
• Kılıç, Filiz. “Rızâ, Seyyid Mehmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/59. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. Kılıç, Filiz. XVII. Yüzyıl Tezkirelerinde Şair ve Eser Üzerine Değerlendirmeler. Ankara: Akçağ, 1998.
• Kocatürk, Olcay. “Mehmed Şemseddin Efendi’nin Ezhâr-ı Şemsî Adlı Bursalı Şairler Tezkiresi”. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS) 4/2 (30 Aralık 2019), 93-114.
• Kurnaz, Cemal. Mustafa İsen Adına Uluslararası Sempozyum Klasik Türk Edebiyatında Biyografi Bildirileri. ed. Filiz Kılıç. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2011.
• Macit, Muhsin. “Şair Tezkirelerinde Eleştiri”. Eleştiri Tarihi. ed. Rıza Filizok - Muharrem Dayanç. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi. Tezkiretü’ş-şuarâ. ed. Adnan İnce. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018.
• Özçelik, Kenan. “Mücîb Tezkiresi’nin Orijinalliği Üzerine”. Türklük Bilimi Araştırmaları 32 (2012), 247-255.
• Riyâzî. Riyâzü’ş-Şuara. ed. Namık Açıkgöz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017.
• Seyrek-zâde Mehmed Âsım. Zeyl-i Zübdetü’l-Eşâr. ed. Ali Osman Coşkun. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019.
• Stewart-Robinson, James. “Osmanlı Şair Biyografileri”. Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler. ed. Mehmet Kalpaklı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
• Tarlan, Ali Nihad. Edebiyat Meseleleri. İstanbul: Ötüken, 1981.
• Tolasa, Harun. 16. Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi. Ankara: Akçağ, 2002.
• Tökel, Dursun Ali. “Divan Edebiyatında Eleştiri”. Hece Eleştiri Özel Sayısı (2003), 14-47.
• Zavotçu, Gencay. Tezkire-i Rızâ. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.