AKSARAYLI ÎSÂ’NIN “MENÂKIB-I HAZRET-İ ÖMER’İN OĞLU EBU ŞAHME” ADLI MANZUM HİKÂYESİNİN DİL VE MUHTEVA İNCELEMESİ

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 192 - 218, 30.12.2025

Ahmet Serdar Erkan , Güneş Ekmekçi

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1780404

Öz

Dinî ve öğretici mesneviler, Müslümanlara İslamiyet’i öğretmek amacıyla kaleme alınmış didaktik eserlerdir. Müellifler, bu tarz eserlerini sanat kaygısından uzak olarak sade bir dil ve anlaşılır bir üslupla telif etmişlerdir. XIV. yy. şuarasından Aksaraylı İsâ da bu şairlerden biridir. Yapılan araştırmalar sonucu 6 eseri olduğu bilinen bu şairin günümüze ulaşıp tespit edilen 4 eseri vardır. Bunlardan biri de “Hz. Ömer’in Oğlu Ebu Şahme Menkıbesi”dir. 161 beyitten oluşan bu manzumede, Hz. Ömer’in Ebu Şahme lakaplı Abdurrahman isimli oğluna, işlediği zina suçu sebebiyle uyguladığı had cezasıyla ilgili bir olay anlatılmaktadır. Dramatik bir üslupla telif edilen bu mesnevide Hz. Ömer, suç işleyen kişi aile bireylerinden biri de olsa adaletin gereğini yerine getirmekten vazgeçmeyen bir karakter olarak öne çıkmaktadır. Ancak şair mesnevisinde, aynı ismin evladının vefatı üzerine yaşadığı hüznü de dile getirmektedir. Eski Anadolu Türkçesinin dil özelliklerini yansıtan bu eserin tarafımızdan tespit edilen 3 nüshası üzerinden tenkitli metni oluşturulmuştur. Daha sonra bu metin, muhteva ve dil hususiyetleri açısından ayrı başlıklar altında incelenmiştir. Arkaik birçok kelime ve eki barındıran manzumenin tespit edilen dil özellikleri, fonetik yönden analiz edilmiştir. Latinize edilmiş metin, edebî tahlil ve biçimbilimsel çözümleme yöntemleriyle incelenmiş, bu süreçte şiirin beyit numaraları, olay örgüsü, şahıs ve mekân adları temel alınarak içerik çözümlemesi de yapılmıştır. Çalışma 3 bölümden meydana gelmiştir. İlk bölümde Aksaraylı İsâ ve eserleri tanıtılırken ikinci bölümde metin dil, üslup ve muhteva açısından değerlendirilmiştir. 3. bölümde mesnevinin tenkitli metni, makalenin sonuna eklenmiştir. Bu çalışma, Türk dili ve Eski Türk edebiyatı literatürüne, metinlerin içerik, dil ve üslup açılarından incelendiği tenkitli bir metinle katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aksaraylı İsa , Ebu Şahme , Eski Anadolu Türkçesi , Hz. Ömer , İslami Türk Edebiyatı , Mesnevi

A LİNGUİSTİC AND THEMATİC ANALYSİS OF AKSARAYLI İSA’S NARRATİVE POEM MENÂKIB-I HAZRET-İ ÖMER’İN OĞLU EBU ŞAHME

Öz

Religious and didactic masnavis are didactic works written to teach Muslims about Islam. The authors composed these works in a simple language and understandable style, devoid of artistic concern. Isa of Aksaray, from the 14th century, is one such poet. Research indicates that this poet, known to have written six works, has only four that have survived to the present day. One of these is "The Legend of Abu Shahma, Son of the Prophet Omar." This poem, consisting of 161 couplets, recounts an incident involving the punishment of punishment imposed by the Prophet Omar on his son Abdurrahman, nicknamed Abu Shahma, for the crime of adultery. Written in a dramatic style, the Prophet Omar stands out as a character who never gives up on upholding justice, even if the perpetrator is a family member. However, in his masnavi, the poet also expresses his grief upon the death of his son of the same name. A critical text was created based on three copies we identified of this work, which reflects the linguistic characteristics of Old Anatolian Turkish. Later, this text was examined under separate headings in terms of its content and language features. The linguistic features of the poem, which contains many archaic words and suffixes, were analyzed phonetically. Furthermore, the Latinized text was examined using literary and morphological analysis methods, and during this process, a content analysis was conducted based on the poem's couplet numbers, plot, and names of characters and places. The study consists of three parts. The first part introduces Aksaraylı İsa and his works, while the second part evaluates the text in terms of language, style, and content. In the third section, the critical text of the masnavi is added at the end of the article. This study aims to contribute to the literature of Turkish language and Old Turkish literature with a critical text in which the texts are examined in terms of content, language and style.

Anahtar Kelimeler

Isa of Aksaray , Abu Shahma , Old Anatolian Turkish , Hazrat Omar , Islamic Turkish Literature , Masnavi

Kaynakça

• Arat, Reşit Rahmeti, Ahmet, T. (1976). Türk Şivelerinin Tasnifi Türk Dünyası El Kitabı, Ankara: TKAE Yayınları.
• Aziz, Gökçe. (2009). Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine Dudak Uyumu ve Ünsüz Uyumu. Journal of Turkish Studies. 4.3.
• Çiçekler, Mustafa. (2004). “Mesnevî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ankara, c. XXIX, s. 320-322.
• Dilçin, Cem. (1983), Yeni Tarama Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
• Dilçin, Cem. (1995). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. TDK Yayınları, Ankara.
• Duman, Musa. (2000). Birgili Muhammed Efendi, Vasiyyet-name. İstanbul: R Yayınları.
• Ergin, Muharrem. (1997) Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
• Erkan, Ahmet Serdar. (2025). Muhammed’in Siyer-i Nebî’sinin Bilinmeyen Yeni Bir Nüshası Üzerine. Akademik Dil Ve Edebiyat Dergisi, 9(1), 17-36. https://doi.org/10.34083/akaded.1625356
• Esir, Hasan Ali. (2019). XV. Yüzyılda Muhammed Tarafından Yazılan Manzum Sîret’in Nüshaları-I. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi(41), 63-88. https://doi.org/10.21497/sefad.586584
• Gülsevin, Gürer. Boz, Erdoğan. (2010). Eski Anadolu Türkçesi. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Güneş, İsmail. (2021). Aksaraylı İsa (e-aksaray ansiklopedisi), erişim tarihi: 30.05.2025, https://e-sehir.aksaray.edu.tr/2021/01/13/aksarayli-isa/
• İpekten, Haluk. (2015). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, Dergâh Yayınları, İstanbul.
• Karaağaç, Günay. (2018). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Kartallıoğlu, Yavuz. (2011). Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kavruk, Hüseyin. (1998). Eski Türk Edebiyatında Mensur Hikâyeler, Ankara: MEB Yayınları.
• Kaya, İsmail. (2013). Hz. Ömer ve Ailesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
• Konyalı, İbrahim Hakkı. (1974). Abideleri ve Kitabeleri İle Niğde Aksaray Tarihi. c. II, İstanbul: Fatih Yayınevi Matbaası.
• Korkmaz, Şenol. (2020). Eski Anadolu Türkçesi Dönemine Ait Bir Hikâye: Aksaraylı Îsâ: Hikâyet-i Şuhmâ [06 Mil Yz A 6823/2]. Journal of Old Turkic Studies, 4(1), 98-151. ttps://doi.org/10.35236/jots.647607
• Korkmaz, Zeynep. (2005). Türkçede -°n Zarf -Fiil Ekleri İle pan / -pen Eki ve Türemeleri. Türk Dili Üzerine Araştırmalar I, (179-187). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, Zeynep. (2007). Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
• Köse, Feyza Betül. (2018). Hz. Ömer’in Aile Hayatı, Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu, cilt: II, s. 371-390
• Ögtem, Ramazan. (2018). Hz. Ömer’in Müslüman Aile Yapısını Oluştururken Gözettiği Prensiplerin Değerlendirilmesi, Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu, cilt: II, s. 445-458.
• Özdemir, Sema. (1996). Aksaraylı İsa’nın Miraciyyesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Özkan, Mustafa. (1993). Mahmûd b. Kâdî-i Manyâs, Gülistan Tercümesi, Giriş - İnceleme - Metin - Sözlük, Ankara: TDK Yayınları.
• Öztürk, Jale. (2003). Ses Değişikliği Geçiren Kelimelerin Yazı Dilindeki Eski Şekilleri. Güneyde Kültür, 14 (141), 1-5.
• Paçacıoğlu, Burhan. (2006). VIII-XVI Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı, Ankara: Bizim Büro Basımevi.
• Parlatır, İsmail. (2012). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Yargı Yayınevi.
• Sarı, Mevlût. (1982). El-Mevarid Arapça -Türkçe Lûgat, İstanbul: Bahar Yayınları.
• Sarıcık, Mustafa. (2016). Bütün Yönleriyle Dört Halife Dönemi, İstanbul: Nesil Yayınları.
• Savran, Hülya. (2018). Türk Dilinde Yuvarlaklaşma Olayı ve Dudak Uyumu. Türkbilig 2018/35.89-96.
• Şahin, Haşim. (2003). “Menâkıbnâme”, İslam Ansiklopedisi, c.28, Türkiye Diyanet Vakfı, s. 112-114. Ankara.
• Şentürk, Ahmet Atilla., Kartal, Aahmet. (2016). Üniverisler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Timurtaş, Faruk. (1976). Küçük Eski Anadolu Türkçesi Grameri. Türkiyat Mecmuası, 18, 331-368.
• Timurtaş, Faruk. (1994). Eski Türkiye Türkçesi (XV Yüzyıl Gramer- Metin- Sözlük). İstanbul: Enderun Kitabevi.
• Ünver, İsmail. (1986). “Mesnevî”, Türk Dili, Türk Şiiri Özel Sayısı II (Dîvân Şiiri), s.430-563, Ankara: TDK Yayınları.