Bülbülcü-zâde Abdulkerim Fethî Efendi ve İlâhîleri

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 343 - 368, 30.12.2025

Mehmet Öztürk

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1782886

Öz

Bu çalışma, 17. yüzyıl Halvetiyye tarikatının Şemsî-Sivâsî kolu şeyhlerinden Bülbülcü-zâde Abdülkerim Fethî Efendi’nin ilahilerini tespit ve neşretmeyi amaçlamaktadır. İlahi terimi, dinî-tasavvufî Türk edebiyatının temel nazım türlerinden biri olup, Cenab-ı Hakk’ı konu edinen ve bestelenen dini içerikli manzumeler için kullanılmaktadır. Osmanlı tasavvuf geleneğinde ilahiler, hem dinî-tasavvufî tecrübenin ifadesi hem de toplumsal değerlerin aktarılması açısından önemi haizdir. 1034/1624‑25’te İstanbul’da doğan Fethî, müderrislik, vaizlik ve çeşitli camilerde kürsü şeyhliği görevlerinde bulunmuş, özellikle Ayasofya Camii’ndeki vaazlarıyla tanınmış; şeyhi Abdulahad Nûrî’den hilafet alarak irşat faaliyetlerini sürdürmüştür. Bu araştırmada öncelikle Fethî’nin hayatı, edebî kişiliği ve eserleri hakkında bilgi verilmiş; akabinde müellifin ilahileri şekil ve muhteva bakımından değerlendirilmiştir. Çalışmanın son kısmında ise şaire aidiyeti kesin olduğu tespit edilen 21 ilahi, çeviri yazı alfabesiyle takdim edilmiştir. İlahilerin tespit ve neşrinde Ankara Milli Kütüphane 06 Mil Yz A 4635/4 yer numarası ile kayıtlı mecmua esas alınmıştır. Zira bu nüsha, Fethî’nin ilahilerinin toplu olarak bulunduğu yegâne nüshadır. Metin neşrinde, Fethî’nin ilahilerini ihtiva eden yazma eser kütüphanelerindeki diğer mecmualar da taranarak karşılaştırmalı inceleme yapılmış; gerektiğinde şiirlerin şekil ve muhteva bütünlüğü korunarak en uygun varyantlar tercih edilmiştir. Bu metin neşri çalışması, Fethî’nin dağınık haldeki ilahilerini bir araya getirerek güvenilir bir metin inşa etmeyi hedeflemektedir. Bu vesileyle hem Fethî’nin edebî kişiliği daha iyi tanınacak hem de XVII. yüzyıl Halvetî-Şemsî geleneği ile tasavvuf edebiyatı literatürüne katkı sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslâm Edebiyatı , Abdülkerim Fethî , İlâhi , Halvetî-Şemsî-Sivâsî , Tasavvuf Edebiyatı.

Kaynakça

• Aksoyak, İsmail Hakkı. “FETHÎ, Bolbolcu-zâde/Bübülcü-zâde Şeyh Abdülkerîm Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim: 15 Temmuz 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/fethi-bolbolcuzade-seyh-abdulkerim
• Baz, İbrahim. Abdülehâd Nûrî-i Sivâsî’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2004.
• Dîvânçe. Ankara: Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 4635/4.
• Ergun, Sadettin Nüzhet. Türk Musikisi Antolojisi. İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası, 1942.
• Fethî Muhammed Fethullâh b. Yusuf. Terceme-i Hadîs-i Erba‘în. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Pertev Paşa, 00608-05.
• Güzel, Abdurrahman. Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014.
• Keçeciler, Zeliha Dilek. Müstakîm-zâde’nin Biyografik İki Risâlesi: Şuyûh-ı Ayasofya ve Meşâyıh-nâme-i İslâm. Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Köksal, M. Fatih. Eski Türk Edebiyatında Tenkit ve Teori. Kesit Yayınları, 2017. Makaleler ve Ansiklopedi Maddeleri
• Mecmûa-i İlâhiyât. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, OE_YZ_0352.
• Mecmûa-i İlâhiyât. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, OE_YZ_0561.
• Mecmûa-i İlâhiyât. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, OE_YZ_0667.
• Mehmed Nazmî Efendi. Hediyyetü’l-ihvân. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY01604.
• Mehmed Tevfîk Efendi. Mecmû‘atu’t-terâcîm. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY00192.
• Mirzazâde, Mehmed Sâlim Efendi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Nşr. Adnan İnce. Ankara: AKM Yay., 2005.
• Müstakîmzâde Süleyman Sâdeddin. Mecelletü’n-nisâb fi’l-künâ ve’l-elkâb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hâlet Efendi, nr. 628.
• Özcan, Nuri. On Sekizinci Asırda Osmanlılarda Dini Musiki. Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Yüksek İslâm Enstitüsü, 1982.
• Sağman, Şengül. Müstakimzâde’nin Mecmûa-i İlâhiyyât Adlı Güfte Mecmuası. Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001.
• Sâmî, Şemseddin. Kāmûs-ı Türkî. Der Sa‘âdet: İkdam Matbaası, 1899.
• Şeyhî Mehmed Efendi. Vekâyi‘u’l-fuzalâ. Haz. Ramazan Ekinci. İstanbul: TYEK Yayınları, 2018.
• Tâhirü’l-Mevlevî. Edebiyat Lügati. Nşr. Kemal Edip Kürkçüoğlu. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
• Tokdemir, Hatice. 18. y.y.’da Yazıldığı Tahmin Edilen Bir El Yazması Mecmuadaki Dinî Musıki Güfteleri. Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
• Tuman, Mehmet Nâil. Tuhfe-i Nâilî. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2001.
• Uzun, Mustafa İsmet. “İlâhi.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 09 Eylül 2025.
• Ünver, İsmail. “Çevriyazıda Yazım Birliği Üzerine Öneriler.” Journal of Turkish Studies 3/6 (2008): 1–46.
• Yayınevi, Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2000.
• Yüceer, Mustafa. “Manzum Kırk Hadis Geleneğinde Kadın Algısı.” Türk Kültürü Sanatı ve Edebiyatında Hadisler Sempozyum Tebliğler Kitabı I (2022): 177.