GAVSÎ’NİN ELİFNÂME TERTİBİNDE KALEME ALDIĞI MANZUM HALVETİYE SİLSİLENÂMESİ

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 126 - 161, 30.12.2025

Ramazan Çelik

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1783057

Öz

Klasik edebiyat alanında yapılan araştırmalar neticesinde yeni eserler ve bunun doğal sonucu olarak yeni edebî/dinî türler gün yüzüne çıkmaya devam etmektedir. Gavsî adlı bilinmeyen bir şaire ait Necâtü’l-Hâlikîn de bu kapsamda tespit edilmiş ve literatürde hakkında bilgi bulunmayan bir eserdir. Klasik mesnevi geleneğine uygun olarak tevhit, münacat, naat, çehar-yâr methiyesi ile başlayan 1189 beyitlik eserde evliyaların makamları, mertebeleri, vasıfları anlatılmaktadır. Mesnevi nazım şeklinin yanı sıra gazel ve kasidelere de yer verilen tasavvufi muhtevalı eserde bir de silsilenâme bulunmaktadır. Halvetiye tarikatına ait bu silsilenâme, Hz. Peygamber’den başlayarak Hz. Ali, Hasan Basrî gibi isimlerle devam etmekte ve son halka İmâmiyye Şîası’nca gelmesi beklenen ve on ikinci imam olan Mehdî ile tamamlanmaktadır. Elifnâme şeklinde tertip edilen bu bölüm, Arap alfabesindeki huruf-ı heca esas alınarak hazırlanmış, her bir harfle bir şahıs tanıtılmıştır. Toplam otuz şahıs için beşer beyit ayrılmış, her bölümde ilgili harf esas alınarak kafiye yapılmış ve o harfin sesini vurgulayan güçlü bir aliterasyon etkisi oluşturulmuştur. Her bölümdeki ilk beyitte ilgili şahsın ismi ve silsiledeki sırası zikredilmiş, ikinci beyitte kimin yerine kâim-i makam olduğu belirtilmiş, üçüncü beyitte mazhar olduğu harf ifade edilmiş, dördüncü ve beşinci beyitlerde ise söz konusu şahsiyet, en belirgin vasıflarıyla ve mazhar olduğu harfin yoğun biçimde kullanıldığı kelimeler aracılığıyla methedilmiştir. Bu çalışmada, bibliyografik kaynaklarda hakkında bilgi bulunmayan Gavsî hakkında bilgi verilmekle beraber şairin Necâtü’l-Hâlikîn adlı eseri tanıtılacaktır. Ayrıca, edebiyatımızda şimdiye kadar yalnızca birkaç örneğine rastlanan elifnâme tarzındaki silsilenâmesi, şekil, muhteva, dil ve anlatım bakımından incelenecektir. Çalışmanın sonunda, silsilenâmenin transkripsiyonlu metnine yer verilecektir. Bu vesileyle, hem silsilenâme hem de elifnâme literatürüne yeni ve özgün bir eser kazandırılmış olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Halvetiye , Gavsî , Necâtü’l-Hâlikîn , Elifnâme , Silsilenâme

Destekleyen Kurum

Bu çalışma Erciyes Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimince Desteklenmiştir.

Proje Numarası

15150

Teşekkür

Hitit Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Türk İslam Edebiyatı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Seydi Kiraz'a ve Erciyes Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Felsefesi Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi Mehmet Duran'a katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Type The Halvetiye Silsilenâme in Verse Written By Gavsi in The Elifnâme Order

Öz

As a result of research in classical literature, new works and, as a natural consequence, new literary/religious genres continue to emerge. Necâtü'l-Khalîkîn, by an unknown poet named Gavsi, has been identified within this context, a work about which no information is available in the literature. In accordance with the classical mesnevi tradition, the work begins with the praises of tevhid, münacat, naat, and chehar-yar, and comprises 1189 couplets, describing the stations, ranks, and attributes of saints. This work, which includes Sufi content, ghazals, and eulogies in addition to the mesnevi verse, also includes a silsilenename. This silsilenename, belonging to the Halwatiyya order, begins with the Prophet Muhammad and continues through figures such as Ali and Hasan Basri, and concludes with the twelfth Imam, Mahdi, expected to arrive as the final link by the Imamiyya Shia. This section, organized in the form of Elifname, was prepared based on the hexagram of the Arabic alphabet, and each letter introduced a person. A total of thirty characters are divided into five couplets, each section rhyming based on the relevant letter, creating a strong alliteration effect that emphasizes the sound of that letter. The first couplet in each section mentions the name of the person in question and their rank in the lineage. The second couplet indicates whose place they hold the office of kâim-i kâim (reigning authority). The third couplet mentions the letter they have attained. In the fourth and fifth couplets, the person in question is praised for their most distinctive qualities and through words that frequently use the letter they have attained. This study will provide information about Gavsi, whose name is not available in bibliographic sources, and will introduce his work, Necâtü'l-Hâlikîn. Furthermore, his "silsilenename," a style of elifnâme (a poem of which only a few examples have been encountered in Turkish literature), will be examined in terms of form, content, language, and narrative. The study will conclude with a transcribed text of the silsilenename. In this way, a new and original work will be added to both the silsilenâme and elifnâme literature.

Anahtar Kelimeler

Turkish-Islamic Literature , Khalwatiyya , Gavsî , Necātü’l-Hālikīn , Elifnāme , Silsilenāme.

Proje Numarası

15150

Kaynakça

• Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhanevî. Camiu’l-Usûl- Veliler ve Tarikatlarda Usûl. çev. Rahmi Serin. İstanbul: Pamuk Yayınları, 1977.
• Arslan, Mehmet. “Mihrî Hâtun Divanı’nda Sanatlı Manzumeler”. Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu. 23-38. Amasya, 2017.
• Aslan, Üzeyir. “XVIII. Yüzyıl Mutasavvıf Şairlerinden Fahrî Ahmed ve Elif-Name Şerhi”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 19 (2008), 157-192. https://isamveri.org/pdfdrg/D02185/2008_19/2008_19_ASLANU.pdf
• Aşkar, Mustafa. “Bir Türk Tarikatı Olarak Halvetiyye’nin Tarihî Gelişimi ve Halvetiyye Silsilesinin Tahlili”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/1 (1999), 535-564. https://isamveri.org/pdfdrg/D00001/1999_C39/1999_c39_ASKARM.pdf
• Aytepe, Hayrettin Can. Gavsî'nin Necâtü'l-Hâlikîn isimli mesnevisi. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
• Baş, Mehmet Şamil. “Bir Na’t ve Elifnâme Örneği Olarak Aşkî’nin Der Na’t-ı Mesnevî ve Sâhib-i Mesnevî’si”. Rize İlahiyat Dergisi 27 (2024), 149-169. https://doi.org/10.32950/rid.1498508
• Batislam, H. Dilek. “Lisân-ı Pepegî (Kekeme Dili) ile Yazılmış Bir Elifnâme Örneği”. Littera Turca 7/4 (2021), 964-976. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1854503
• Bursalı Mehmed Tâhir Bey. Osmanlı Müellifleri. haz. A. Fikri Yavuz, İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber Yayınları, 1997.
• Çelebioğlu, Âmil. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: MEB Yayınları, 1998.
• Çelik, Ramazan. “Şiranlı Hacı Mustafa Efendi’nin Manzum Silsile-nâmesi”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 8/1 (2024), 86-106. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3875729
• Çelik, Ramazan. “Türk Edebiyatında Elif-nâmeler ve Seyyid Nevruz’un Elif-nâmesi”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 8/3 (Temmuz 2022), 1870-1891. https://doi.org/10.20322/littera.1089871
• Çetin, Rıdvan. “Seyyid Süleyman Mahvî Divan’ındaki İki Elif-name”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 13 (Haziran 2020), 1-24. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2194787
• Demirel, Mustafa. “Aşık Paşa’nın Elif-nâmesi ve Dil Özellikleri”. Bilig Dergisi 3 (1996), 202-246. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/234749
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 18. Baskı., 2001.
• Donuk, Suat. “Türk Edebiyatında Silsilenâme ve Seyyid Ahmed Cezbî’nin Câmi‘u’s-Silsile Adlı Silsilenâmesi”. Journal of Turkish Language and Literature 6/1 (2020), 16-36. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/952389
• Donuk, Suat. “Kebecizâde Mehmed Vasfî’nin Silsile-i Hattâtîn Adlı Silsilenâmesi”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], c. 8, sy. 3, (2025), 403-440, doi:10.58659/estad.1748839
• Erdoğan, Mehtap. “Kıbrıslı Kenzî‟nin Elif-nâmeleri”. Kıbrıs: Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi Yayınları, 2015. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/420274
• Gavsî. Necâtü’l-Hâlikîn. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Koleksiyonu, AEmnz930.
• Gökçimen, Ahmet. “Türkmen Edebiyatında Elifname”. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 43 (2010), 105-120. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/33518
• Gökdemi̇r, Atila. “Yanyalı Hâfız Refîʽ Efendi’nin Manzum Nakşî-Hâlidî Silsile-nâmesi”. Turkish Academic Research Review 7/3 (2022), 656-676. https://doi.org/10.30622/tarr.1151957
• Güzel, Aburrahman-Torun, Ali. Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003.
• Güzeldere, Mehmet Sami. Manzûme-i Tâlibî, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Mezuniyet Tezi, 1982.
• Harmancı, Meriç. “Alfabe Öğretiminde Değerler Eğitimi: Kaygusuz Abdal’ın Elifnâme Örneği”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 21 (2018), 279-298. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3169879
• İbn Haldun. Şifaü’s-Sâil li-Tehzîbi’l-Mesâil. haz. thk. Muhammed b. Tavit Tanci. İstanbul: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1958.
• İmâm-ı Rabbânî. Mektûbât. çev. Hüseyn Hilmi Işık. İstanbul: Hakîkat Kitâbevi, 2017.
• İpekten, Haluk vd. Şair Tezkireleri. Ankara: Grafiker Yayınları, 2002.
• İsmail Hakkı Bursevî. Silsilenâme-i Celvetî. İstanbul: Haydarpaşa Hastanesi Matbaası, 1291.
• Kaçar, Burhan. “Türk Edebiyatında Elif-nameler”. V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Seksiyon Bildirileri I. 307-316. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997.
• Kaplan, Hasan. “Münîrî’nin Şiirlerinde Harf Simgeciliği ve Şairin Elif-nâmesi”. Uluslararası Amasya Şairleri Bilim Şöleni Bildiriler Kitabı, Ed. M. Fatih Köksal vd. 177-208. Amasya, 2018.
• Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
• Kaya, Doğan. Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014.
• Kılınç, Aziz. “Mana Medeniyetinin Bir Meyvesi: Elifname”. 217-224, 2012. http://isamveri.org/pdfdrg/D236234/2015/2015_KILINCA.pdf
• Kiremitçi, Ferdi. “Menâkıbnâme ve Silsilenâme Türlerinin Manzum Bir Örneği: Kürkçübaşızâde Ali’nin ”Silsiletü’n-Nûr” Adlı Mesnevisi”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 74 (2018), 137-180. https://doi.org/10.16992/ASOS.13850
• Mahmud Cemaleddin el-Hulvî. Lemezât-ı Hulviyye ez-Lemeât-ı Ulviyye. ed. Sıtkı Çoban. haz. Mehmet Serhan Tayşi. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2013.
• Osmanzâde Hüseyin Vassâf. Sefine-i Evliya. ed. Ali Yılmaz - Mehmet Akkuş. İstanbul: Kitabevi, 2005.
• Özcan, Hüseyin. “Hataî’nin Elifnâme Şeklinde Yazdığı Düvazdeh”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 76 (2015), 191-204. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2580479
• Özdemir, Fatma. Tuhfe-i Nâilî Metin ve Muhteva 2. Cilt s. 468-734. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Özkat, Mustafa. “Türk Edebiyatında Manzum Meşâyih Silsile-nâmeleri (Tasavvufî Silsile-nâmeler-Tarikat Silsile-nâmeleri)”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 28 (2022), 491-555. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3169803
• Öztoprak, Nihat. “Bursalı Feyzî Efendi’nin Elifnameleri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 35/35 (2006a), 135-167. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/158158
• Öztoprak, Nihat. “Elifname Yazma Geleneğine Göre Fuzûlî’nin Elifnamesi Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Uluslararası V. Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyumu Edebiyat, Edebiyat Öğretimi ve Deyişbilim Yazıları. 2/327-334. İstanbul: Pegem Yayıncılık, 2006b.
• Öztoprak, Nihat. “Elifnamelerin Tertip Hususiyetleri ve Metin Tesisindeki Yeri”. Uluslararası Türklük Bilgisi Sempozyumu Bildirileri 2. 817-829. Erzurum, 2009.
• Öztoprak, Nihat-Özkat, Mustafa. “Cemâlî’nin “Silsilenâme-i Tarîkat-ı Aliyye-i Uşşâkî" Adlı Manzumesi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 26 (2021), 448-490. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3169775
• Sâdık Vicdânî. Tarikatler ve Silsileleri (Tomâr-ı Turûk-ı Aliyye). haz. İrfan Gündüz. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1995.
• Serin, Rahmi. İslâm Tasavvufunda Halvetilik ve Halvetiler. İstanbul: Petek Yayınları, 1984.
• Sönmez, Faruk. “Kuloğlu Şeyh Hacı İlyas’ın Manzum Halvetî Uşşâkî Silsile-nâme’si”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2022), 177-192. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2280719
• Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İdeal Kültür-Yayıncılık, 2019.
• Taşkesenlioğlu, Lokman. “Divan Edebiyatında Elifnameler ve Bilinmeyen İki Elifname Örneği: Memi Can Saruhânî ve Ömer Karîbî Elifnameleri”. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 58 (2017), 159-202. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/269912
• Taşköprülüzâde Ahmed Efendi (ö. 1561). Eş-Şakâ’iku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. ed. Derya Örs. haz. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Temizkan, Mehmet. Türk Edebiyatında Harf Şiirleri ve Elif-nâmeler. İzmir: Külcüoğlu Kültür Merkezi, 2007.
• Tosun, Necdet. “Silsile”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 37. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Tökel, Dursun Ali. Deneysel Edebiyat Yönüyle Divan Şiiri. Kızılay, Ankara: Hece Yayınları, 1. basım., 2010.
• Tüfekci, Hatice. Türk Edebiyatında Manzum Tarikat Silsile-nâmeleri. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Türer, Osman. “Batı’nın İslâm’ı Tanımasında Tasavvufun Rolü”. Tasavvuf Kitabı. haz. Cemil Çiftçi. İstanbul: Kitabevi, 2003.
• Uludağ, Süleyman. “Halvetiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 15/393-395. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Usta, Muhiddin. Tabibzâde Mehmed Şükrî ve Silsilenâme-i Sûfiyye İsimli Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Yenikale, Ahmet. “Ahmed Kuddûsî’nin Elifnâmeleri ve Dil İçi Çevirileri”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17/1 (2020), 195-210. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1079156
• Yılmaz, H. Kâmil. Azîz Mahmud Hüdayî Hayatı, Eserleri, Tarikatı. İstanbul: Erkam yayınları, 1990.
• Yılmaz, Mehmet. Kültürümüzde Ayet ve Hadisler: Ansiklopedik Sözlük. İstanbul: Kesit Yayınları, 1. Baskı., 2013.
• Yılmaz, Necdet. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf: Sûfîler, Devlet ve Ulemâ (XVII. yüzyıl). İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2007.
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 03 Eylül 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/arama “Halvetilik/Tarikatlar/Hacı Bayram Veli”. haz. Sadık Yalsızuçanlar. TRT Avaz/Gök Kubbemiz. İstanbul. Yayın Tarihi 2015. https://www.youtube.com/watch?v=sEE8fSg1tuk