Klasik Türk Şiirinde İmam

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 95 - 103, 30.12.2025

A. Azmi Bilgin

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1790125

Öz

İmam kelimesi sözlüklerde çeşitli anlamlarda kullanılmıştır. Bu makalede ağırlıklı olarak “Cemaatle kılınan namazlarda en önde durup kendisine uyanlara namaz kıldıran kimse” ele alınmıştır. Klasik Türk şiirinde bu temel anlam dışında da imam kelimesinin kullanıldığı görülmektedir.
İmam olan kişinin camide namaz kıldırırken yaptığı bu işe “imamet” adı verilir. Cemaatle namaz kılmak için cemaatin biraz önüne geçip namazı kıldıracak bir imama ihtiyaç vardır.
İslam’ın beş temel esasından biri olan ve âkil ve bâliğ her Müslümanın hiç ihmal etmemesi geren namazı, cemaate kıldıracak imamın, toplumda bilgili, ahlaklı ve güzel Kuran okuyan kişilerden seçilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla imamlar insanlar arasında itibar sahibi kimselerden olmalıdır. Osmanlı Devleti’nde mahalle imamlarının toplumda bir tür mahkeme hâkimi olan kadıların temsilciliğini yaptıkları görülmektedir.
Klasik Türk edebiyatında hakikat ehli övülür, bunlar rind meşrep kişilerdir; zâhir ehli ise eleştirilir, bunlar ise kurallara sıkı sıkıya bağlı olan ve daha çok sofu ve zahit diye adlandırılan kişilerdir. İmam, vaiz ve hatip gibi adlarla anılan kişiler de bunlara dahildir.
İmamların yanında cami hatiplerini de aynı çerçevede gören divan şairleri, vaiz ve hatiplerle birlikte imamları da zaman zaman eleştirmişlerdir. Bunun sebebini, imam, hatip ve vaiz gibi cami görevlilerinin, âşıkları işret meclislerinden, eğlenmekten ve şarap içmekten menetmeye çalışmalarına bağlamak mümkündür. Bunların özellikle şarap ve işretle ilgili öğütlerini, gönüllerince yaşamak isteyen rindler beğenmezler. Çünkü onlar olayları yalnız görünüşüne göre değerlendirmezler. Hâlbuki divan şairleri gönülden konuşmayı ve gönle hitap etmeyi gaye edinmişlerdir.
Divan şiirinde sofu, zahit, şeyh gibi tiplere yöneltilen ağır eleştirilere imamların pek fazla maruz kalmadığı da söylenebilir. Çünkü imam sadece namazda kendisine uyulan bir kimse olmayıp başka zamanlarda da sözü dinlenen bir kişidir. Ancak imamın nefsin isteklerine uymaması gerektiğine de şiirlerde işaret edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İmam , namaz , mescid , göz

Kaynakça

• Ahmedî, Divan, haz. Yaşar Akdoğan, Ankara: KTB Yay, e-kitap: http:ekitap.ktb.gov.tr Ahmet Paşa Divanı, haz. Ali Nihat Tarlan, Ankara: Akçağ Yayınları 1992.
• Bâkî Dîvânı: Tenkitli Basım, haz. Sabahattin Küçük, Ankara 1994.
• Bursalı Rahmî, Bursalı Rahmî Dîvânı, haz. Mustafa Erdoğan, Ankara: KTB Yay. 2017. E-kitap: http:ekitap.ktb.gov.tr
• Beyânî-i Karahisârî Dîvân (İnceleme-Metin), Melike Kübra Çaycıoğlu, İstanbul 2018, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, yüksek lisans tezi.
• Bosnalı Alaeddin Sâbit, Divan, haz. Turgut Karacan, Sivas 1991.
• Celîlî, Celilî Dîvânı, haz. Şevkiye Kazan Nas, Ankara: KTB Yay. 2018.
• Fahrî-i Celvetî [ö.1799]: Hayatı, Eserleri ve Divanının Tenkitli Metni, Ahmet Alkan, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2015, yüksek lisans tezi.
• Fuzûlî Dîvânı, haz. Abdülhakim Kılınç, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2025, 2. baskı. Hayâlî Divanı, haz. Ali Nihat Tarlan, Ankara: Akçağ Yayınları, 1992
• Hoca Dehhanî Divanı, haz. Ersen Ersoy-Ümran Ay, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2017.
• İslâmî, Eski Anadolu Türkçesine İlişkin Bir Metin: İslamî’nin Mesnevîsi, haz. Hasan Yüksel vd., Sivas 1996.
• Kadı Burhaneddin Divanı, haz. Muharrem Ergin, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1980.
• Kefeli Mustafa Müdâmî Divanı, Nilüfer Kol, İstanbul 2007, Boğaziçi Üniversitesi, yüksek lisans tezi.
• Kürkçüoğlu, Kemal Edib, Osman Şems Efendi Divanından Seçmeler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1996.
• Özkan, Ömer, Divan Şiiri Penceresinden Osmanlı Toplum Hayatı, İstanbul: Kitabevi, 2007.
• Nedim, Nedim Divanı, haz. Muhsin Macit, Ankara 2017, e-kitap: http:ekitap.ktb.gov.tr
• Nevî Divanının Tahlili, Mustafa Nejat Sefercioğlu, Ankara: Akçağ Basım Yayım, 2001.
• Osman Şems Efendi Divanından Seçmeler, haz. Kemal Edip Kürkçüoğlu, İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1996.
• Sehî Bey Dîvânı, haz. Hakan Yekbaş, İstanbul: Kitabevi, 2010.
• Süleyman Çelebi ve Vesîletü’n-Necât (İnceleme-Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri-Açıklamalı Dizin), haz. M. Fatih Köksal, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022.
• Sünbülzade Vehbî, Sünbülzade Vehbî Divanı, haz. Ahmet Yenikale, Ankara 2017, e-kitap: http:ekitap.ktb.gov.tr
• Şentürk, Ahmet Atillâ, Osmanlı Şiir Kılavuzu, İstanbul: OSEDAM, 2023, C. 7, s. 298-199.
• Tarlan, Ali Nihad, Fuzuli Divanı Şerhi, I-III, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.
• Taşlıcalı Yahya Bey, Dîvân, haz. Mehmet Çavuşoğlu, Ankara 2023, e-kitap: http:ekitap.ktb.gov.tr
• Usûlî Dâvânı, haz. Mustafa İsen, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2020
• Üsküplü İshak Çelebi, Dîvan: Tenkitli Basım, haz. Mehmed Çavuşoğlu-M. Ali Tanyeri, İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları, 1989.
• Zatî, Zatî Divanı (Gazeller Dışındaki Şiirleri), haz. Orhan Kurtoğlu, Ankara 2017, e-kitap: http:ekitap.ktb.gov.tr.